Bir köşe başında toplanıp danışan on beş yiğit ve aralarında vurulan Kenan: ağıdın bütün olayı ikinci kıtanın dört dizesine sığar. Çevresindeki dörtlükler ise başka bir dünyadan gelir; biri bulgur kaynatılan bir kalabalığı ve oynatılan Amasya gençlerini, öteki tozlu bir düzlükte kalan ve dermanı bir kızda olan bir delikanlıyı anlatır. Hepsini bağlayan, "Hey gidi Kenan'ım" diye açılan bağlantıdır. TRT repertuvarına 4143 numarayla giren eserin konusu künyede "ağıt" olarak yazılıdır. Künyede kaynak kişinin adı geçmez, o alanı "yöre ekibi" ibaresi doldurur; derleyen Yaşar Topçam, notaya alan Altan Demirel, icra eden Seyit Al'dır. Derleme tarihi verilmemiştir.

Künye

  • TRT repertuvar no: 4143, kırık havalar; konusu ağıt
  • Yöre: Amasya
  • Kaynak kişi: yöre ekibi
  • Derleyen: Yaşar Topçam
  • Derleme tarihi: künyede yok
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • İcra eden: Seyit Al
  • Makam: Hüseynî dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 9/8
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 4143. Resmî TRT sayfası yok; künye, sözler ve "günümüz yorumu" diye işaretli ses kaydı için Repertükül.
  • Kültür ve Turizm Bakanlığı ses dosyası: Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü listesinde "Bulguru Kaynatırlar", dinlemek için

Sözleri

Bulguru kaynatırlar
Güzeli ağlatırlar
Şu Amasya gençleri
Sini sini oynatırlar
Bağlantı:
Hey gidi Kenan'ım
Açma yorganım
Üşür her yanım
Sarıl a canım doldur imanım
Köşe başında durdular
Müşavere kurdular
On beş yiğit içinde
Kenan'ımı vurdular
(Bağlantı)
Tozanlı düzde kaldı
Gözlerim izde kaldı
Oğlanı bir dert aldı
Dermanı kızda kaldı
(Bağlantı)

Müşavere danışma, aralarında görüşme demektir; "müşavere kurdular" köşe başında toplanıp bir karar aldıklarını anlatır. Ağıdın merkezindeki kıta bu yüzden bir pusuyu andırır: köşe başında durdular, danıştılar, on beş yiğidin içinden Kenan'ımı vurdular. Kimin vurduğu, Kenan'ın neden hedef olduğu sözlerde yoktur.

Bağlantının sesi bir kadına ait gibidir: hey gidi Kenan'ım, yorganımı açma, her yanım üşüyor, sarıl bana canım. Yorgan ve üşüme, ölümün ardından kalan boşluğu bedenin diliyle söylüyor olabilir; bu, sözlerden çıkarılan bir anlamdır. "Doldur imanım" sözünün anlamı notada yoktur; ya sarılmanın verdiği bir güç ya da ölüm döşeğinde imanın tamamlanması kastedilmiş olabilir. Kesin bir anlam vermek mümkün değil.

İlk ve son dörtlükler ağıttan çok maniye yakındır. Bulgur kaynatmak köyde komşuların bir araya geldiği kalabalık bir iştir; "Amasya gençleri" de bu kalabalıkta oynatılan, eğlendirilen gençler olarak görünür. "Sini sini" ikilemesini açıklayan bir kaynak yok; sözlerin bir başka metni burada "sin sini" der. Son dörtlükte biri tozlu bir düzlükte kalmış, gözler onun izinde kalmıştır; delikanlıyı bir dert almış, dermanı ise kızdadır. "Tozanlı" bir yer adı olabilir; Tokat yöresinde bu adı taşıyan bir çay ve ova vardır. Dizenin oraya mı, yoksa yalnızca tozlu bir düze mi işaret ettiği belli değildir. Dörtlüklerin farklı ruh hallerinden gelmesi, ağıdın yöredeki başka manilerle birlikte söylenegeldiği izlenimini bırakır.

Hikâyesi

Kenan'ın kim olduğu, ne zaman ve nerede vurulduğu, ağıdı kimin yaktığı yayımlanmış hiçbir kaynakta yazılı değildir. Repertuvar künyesinin bir kişi adı vermeyip "yöre ekibi" demesi ve derleme tarihini boş bırakması, olayın izini sürmeye yarayacak bilgiyi de ortadan kaldırır. Sözlerdeki on beş yiğit ve köşe başı, gerçek bir olaydan kalmış ayrıntılar gibi durur; ama bunu doğrulayan bir anlatı kayda geçmemiştir ve burada da bir öykü kurulmamıştır.

Müzikal Özellikleri

Ağıt olarak sınıflansa da eser 9/8'lik usulle ilerleyen bir kırık havadır; ölçüsüz bir bölümü yoktur. Dizi Hüseynî'dir. Ezgi La'da karar verip La'da tamamlanır ve pesteki Sol'dan bir oktav yukarıdaki La'ya uzanan dokuz sesi dolaşır. Nail Demircioğlu'nun Hüseynî ve 9/8 kaydı notayla örtüşür, Haluk Yücel'in tabloları da eseri 9/8'lik kırık havalar arasına koyar. Hareketli bir usul ile ölüm anlatan bir sözün birleşmesi, ağıt kıtasıyla eğlence dörtlüklerinin aynı türküde nasıl bir arada durabildiğini müzik bakımından da açıklar; ezginin ritmi, sözün yasından çok bir toplantı yerinin hareketine yakındır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertuvar künyesi icracı olarak Seyit Al'ı gösterir; "Kilo Kilo Elmalar"ın künyesinde de aynı ad vardır. Nota sayfasındaki ses kaydı "günümüz yorumu" diye işaretlenmiştir ve okuyanı belirtilmez. Bakanlığın il müdürlüğü de "Bulguru Kaynatırlar" adıyla bir ses dosyası sunar. Bağlantıdaki "yorganım" ve "her yanım" sözleri, türkünün bir başka yazılı metninde ikişer kez tekrarlanır; bu, söyleyişteki bir uzatmayı yansıtıyor olmalıdır. Başka yorumculara ait belgeli kayıt elimizdeki kaynaklarda yok. Türkü Amasya'nın genel ezgi yazısında "Bulgur Kaynatırlar" diye anılır; yazıya buradan ulaşılabilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar