Konservatuvar heyetinin 1943 plak listesi bu türküyü ilk dizesinden önce nakaratıyla anar: "Uyanamıyom". Her dörtlüğün ardından dönen "Uyanamıyom anam, dayanamıyom" sözü, sevdiğinin evlerini uzaktan gören ama oraya varamayan birinin yakınmasıdır. Mehmet Kemeroğlu'ndan 6 Temmuz 1943'te Amasya'da alınan türkü, TRT repertuvarında 4595 numarayı taşır; künyeye göre kaynak kişinin köyü Bağlıca'dır. Ezgi, Amasya'nın repertuvardaki 48 türküsü içinde Çargâh dizisinde yazılmış yalnız iki eserden biridir.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4595 (kırık hava bölümü)
  • Yöre: Amasya, Bağlıca köyü
  • Kaynak kişi: Mehmet Kemeroğlu; icra da kendisine ait
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen)
  • Derleme tarihi: 6 Temmuz 1943; konservatuvar kataloğunda sıra 3632, plak 1115/B-2, adı "Uyanamıyom: Evleri görünüyor"
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • Makam: Çargâh dizisi; karar ve bitiş Do
  • Usul: 9/8
  • Ses alanı: Si ile Fa arası, beş ses
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'nin eserlere ayrı adres veren açık bir repertuvar sayfası yoktur; 4595 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül'de yer alır.

Sözleri

Evleri görünüyor
Gönüldür yeriniyor ey
Çekilecek dert değil
Mevlam sabır veriyor
Uyanamıyom anam
Dayanamıyom
Yemenimin yeşili
Ben bulamam eşini ey
Ayrılan kavuşmaz mı
Sil gözünün yaşını
Uyanamıyom anam
Dayanamıyom
Evleri yol üstüdür
Kemeri bel üstüdür
Her gün gel geç buradan
Koy desinler dostudur
Uyanamıyom anam
Dayanamıyom

"Yerinmek" bir şeyin yokluğuna hayıflanmak, içi gitmek demektir: evleri görünüyor, gönül ise oraya varamamanın acısını çekiyor. Dert çekilecek gibi değildir, ama Mevla sabır verir. İkinci dörtlük söyleyeni değiştirir. Yemenisinin yeşiline eş bulamayan, yani kendi sevdiğinin benzerini bulamayan kişiye "ayrılan kavuşmaz mı, sil gözünün yaşını" diye teselli verilir. Bu sesin anneye mi, sevgiliye mi, yoksa türküyü söyleyenin kendi kendine mi seslendiği metinden çıkmaz. Son dörtlükte evler yol üstündedir. Ardından gelen "kemeri bel üstüdür" dizesi iki türlü anlaşılabilir: evin kemeri bir yamacın belinde durur ya da sevgilinin kemeri belindedir. Sevgiliden istenen, her gün oradan gelip geçmesi, görenlerin de "dostudur" demesidir. Böylece görünürde bir yoldan geçiş, herkesin bildiği bir yakınlığa dönüşür.

Nakarattaki "uyanamıyom" sözü kelime anlamıyla "uyanamıyorum" demektir. Ardından gelen "dayanamıyom" ile kafiyelenir ve bir uykudan, bir dalgınlıktan kurtulamayan sevdalının halini anlatıyor olabilir. Söz notaya böyle yazılmış, fişe de aynı biçimde geçmiştir; ağızda "uyuyamıyom" söyleyişinin bir türevi olup olmadığına dair bir kayıt yoktur.

Hikâyesi

Türkünün kimin ağzından, hangi ayrılık üzerine çıktığını anlatan bir kaynak yoktur; fiş de bu konuda bir not düşmez.

Müzikal Özellikleri

Repertuvar künyesine göre ezgi Si ile Fa arasındaki beş seste dolaşır ve Do'da karar kılıp yine Do'da biter. Nail Demircioğlu'nun makam dağılımı tablosunda Çargâh iki türküyle temsil edilir: 4595 numaralı "Evleri Görünüyor" ve Gümüşhacıköy'den "Meryem Suya Gidiyor". La kararlı Hüseynî ve Uşşak ezgilerinin ağır bastığı bir repertuvarda Do kararlı bu küçük ezgi ayrı bir renktir.

Usulü 9/8'liktir; Demircioğlu'nun sayımında Amasya repertuvarında 9/8 dokuz türküyle 4/4'ten sonra en sık kullanılan ikinci ölçüdür. Dörtlükler yedi hecelidir ve her birinin ardından gelen iki dizelik nakarat, ezginin bir dörtlükten ötekine geçerken döndüğü sabit bir duraktır. İkinci dizenin sonundaki "ey" ünlemi ilk iki dörtlükte görülür, üçüncüde düşer.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Bilinen tek belgeli icra kaynak kişininkidir. Katalog, icracılar dökümünde Mehmet Kemeroğlu'nu Amasya Merkez'e bağlı Bağlıca köyünden gösterir; kataloğun TRT repertuvarıyla karşılaştırma tablosunda ise soyadı "Keremoğlu" diye geçer. Repertuvar künyesi soyadını Kemeroğlu olarak kaydeder. Mehmet Kemeroğlu'nun adı katalogda yalnız bu parçayla anılır. Ondan sonra türküyü seslendiren birinin adına ya da yayımlanmış bir plağa, bakılan yayınlarda rastlanmadı.

Derlemeler ve Varyantlar

Aynı katalog, "Evleri görünüyor" dizesiyle açılan bir başka parçayı da kaydeder: 24 Temmuz 1944'te Elazığ'da Saim ve Sami Çötelioğlu, Şükrü Canaydın, Sıtkı Demirci ve Asım Özdemir'den oluşan bir topluluktan alınan "Bağ Altına (Oyun Havası)". Yalnız ilk dizenin ortaklığına dayanarak iki parçanın akraba olduğu söylenemez; katalog Elazığ kaydının sözlerini ve ezgisini vermez. Amasya türkülerinin bütününe Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısından bakılabilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar