Adı iki komşu kasabayı yan yana anan bu türkü, Samsun'un Ladik ilçesinde plağa alınmıştır. Konservatuvarın Karadeniz yönüne uzanan 1943 gezisinde heyet 9 Temmuz'da Gümüşhacıköy'de çalışmış, Havza ve Vezirköprü'den sonra 13 Temmuz'da Ladik'e varmıştı. O gün okuyanlar arasında Gümüşhacıköylü bir enstitü öğrencisi, Arif Çevik de vardı. Katalogdaki icracı listesi onun memleketini Amasya'nın Gümüşhacıköy ilçesi, tespit yerini ise Ladik olarak kaydeder. Türküyü TRT repertuvarına 4500 numarayla Gümüşhacıköy türküsü olarak sokan da bu memleket kaydıdır.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4500 (kırık hava bölümü)
  • Yöre: Amasya, Gümüşhacıköy
  • Kaynak kişi: Arif Çevik
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen ve teknisyen Rıza Yetişen'den oluşan 1943 heyeti)
  • Derleme tarihi ve yeri: 13 Temmuz 1943, Ladik; konservatuvar kataloğunda sıra 3800, plak 1151/A-3, adı "Amasyalı-Zileli"
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • Makam: Uşşak dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 4/4
  • Ses alanı: Sol ile Mi arası, altı ses
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvarının eser bazında herkese açık bir adresi bulunmadığından 4500 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül üzerinden okunabilir.

Sözleri

Aşağıdaki metin 4500 numaralı notadan alındı; notadaki büyük harfler küçültüldü, dize sonlarındaki "de yar yar yar yar" ekleri yerinde bırakıldı.

Amasyalı Zileli
Pınarları lüleli de yar yar yar yar
Pınara bir kız gelmiş
Eli kolu kınalı da yar yar yar yar
Kara tavuk kaçıyor
Kanadını açıyor da yar yar yar yar
Bıldır ki sevdiğim yar
Bu yıl benden kaçıyor da yar yar yar yar
Altını bozdurayım
Sıraya dizdireyim yar yar yar yar
Elma armut değilsin
Cebimde gezdireyim yar yar yar yar
Üzüm koydum sepete
Yar oturur tepede yar yar yar yar
Ben bir yeni yar sevdim
Şan olsun memlekete yar yar yar yar

Dört dörtlüğün hepsi yedi heceli mani kalıbındadır ve her biri kendi içinde kapanır. "Lüleli" pınar, suyu lülelerden, yani çeşme oluklarına takılan borulardan akan pınardır; ilk dörtlük bu suyun başına eli kolu kınalı bir kızı getirir. "Bıldır" geçen yıl demektir: geçen yıl sevdiğim yâr, bu yıl benden kaçıyor. Kanat açıp kaçan kara tavuk, bu kaçışın köy avlusundan alınmış karşılığıdır. Üçüncü dörtlükte delikanlı altınını bozdurup sıraya dizmeye hazırdır, ama sevgili elma armut değildir ki cebinde gezdirsin. Son dörtlükteki "şan olsun memlekete" ise yeni sevdanın herkese duyurulması isteğidir; sözün bir övünme mi, yoksa eskisine verilmiş bir cevap mı olduğu konusunda metin bir ipucu bırakmaz.

Türküye adını veren ilk dize iki kasabayı bir arada anar. Zile bugün Tokat'a bağlıdır; Amasya'ya bitişik bir ilçedir. "Amasyalı Zileli" sözünün bir kişiyi mi, bir kızın iki yanlı soyunu mu, yoksa yalnız komşu iki kasabanın adını mı söylediği metinde açılmaz. Sözler bu iki adı bir kez anar ve bir daha dönmez.

Hikâyesi

Kimin, hangi olay üzerine yaktığı bilinmiyor; derleme fişi de adın, yerin, tarihin ve okuyanın ötesine geçmez.

Müzikal Özellikleri

Nail Demircioğlu, TRT repertuvarındaki 48 Amasya türküsünden sekizini Uşşak karakterli bulur ve bunların karar seslerini, ses alanlarını tek tabloda toplar. "Amasyalı Zileli" bu tabloda ilk sıradadır: karar La, usul 4/4, alt sınır Sol, üst sınır Mi, genişlik altı ses. Demircioğlu'nun saptamasına göre Uşşak'ın yeden sesi olan Sol, sekiz türküden yalnız ikisinde kullanılır; biri bu türkü, öteki "Tokat'ın Mezerliği"dir. Ezgi böylece kararın bir ses altına inip yeniden La'ya dönen, dar ama yedenli bir hareket gösterir. Dizinin tamamı kullanılmaz; ezgi Mi'nin üstüne çıkmaz.

Repertuvar künyesi karar ve bitiş sesini aynı, La olarak verir; türkü asma kararla bitmez. Dize sonlarına eklenen "yar yar yar yar" iki yedi heceli dizeyi bir müzik cümlesine tamamlayan nakarat işlevi görür. Haluk Yücel 2018'de Amasya türkülerini tür ve usul bakımından sınıflarken bu türküyü "Amasyalı, Zileli (Gümüşhacıköy)" adıyla listesine alır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Bilinen ilk icra, Arif Çevik'in 1943 Ladik kaydıdır. Konservatuvar kataloğunda adı yalnız bu tek parçada geçer; icracı listesinde doğum yılı 1926, mesleği "enstitü talebesi" olarak yazılmıştır. Kataloğun TRT repertuvarıyla karşılaştırma tablosu türküyü "Amasya'lı Zile'li" başlığıyla verir ve derleme tarihini 13 Temmuz 1943 olarak doğrular. Repertuvar künyesinde ayrı bir icracı adı bulunmaz. Sonradan kimlerin okuduğuna, bir plağa ya da albüme girip girmediğine dair taranan yayınlar bir şey söylemiyor.

Gümüşhacıköy türküsünü Amasya'nın repertuvardaki öteki ezgileri arasında görmek isteyen okur Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısına dönebilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar