Çakallar, Amasya'da bağlarla kaplı bir tepenin adıdır; Vermiş de onun yakınındaki bir köy. Türkünün ilk dizesi bu iki yeri yan yana getirir: Vermiş'in kömürü Çakallar'dan iner. Repertuvar notasının sözlükçesi iki adı da açıklar ve böylece türkünün şehrin hemen dışındaki bir bağ yamacında doğduğunu gösterir. Abdullah Çakırer ile Muhlis Orçun'un okuduğu bu türkü, konservatuvar heyetinin Amasya'ya vardığı 4 Temmuz 1943'te, aynı ikilinin "Amasya'nın Dağları"nı doldurduğu plağın öteki parçası olarak kaydedilmiştir; katalog plak numarasını da tarihi de köşeli ayraçla, tahmini olarak verir. TRT repertuvarına 4306 numarayla giren notayı çok sonra Altan Demirel yazmıştır. Sözlerin merkezinde Nafiye adlı bir kız vardır.

Künye

  • TRT repertuvar no: 4306, kırık havalar; konusu aşk, sevda
  • Yöre: Amasya
  • Kaynak kişiler: Abdullah Çakırer, Muhlis Orçun (icra edenler de kendileri)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme: [4 Temmuz 1943], Amasya; konservatuvar listesinde "Çakallardan", ilk dizesi "Çakallardan iner vermis kömürü", plak [1105/A-2]
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • Makam: Bayatî Şiraz dizisi; karar ve bitiş Do
  • Usul: 4/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 4306. TRT eser sayfası bulunmadığı için künye ve sözler Repertükül'den alınmıştır.

Sözleri

Çakallar'dan iner Vermiş kömürü
Mevlam versin Nafiye'me ömürü
Anama da babama da versin gafil ölümü
Bağlantı:
Aman da beyim gezdir beni dolaştır
Ben yangınam Nafiye'me ulaştır
Nafiye'min bakışları ilaçtır
Çakallar'dan kesmişler de üzümü
Bana göster Nafiye'min yüzünü
Karar verdim almam artık sözümü
(Bağlantı)

İlk kıta bir yer görüntüsüyle açılır, ardından iki dilek gelir: Mevlâm Nafiye'me ömür versin, anama babama da gafil ölüm versin. Gafil ölüm, insanın hazırlıksız yakalandığı ansızın ölümdür ve halk dilinde kimseye istenmez. Dizenin ana babaya yöneltilmesini iki yönden okumak mümkündür: bu birliğe karşı çıkan bir aileye edilmiş öfkeli bir beddua olarak, ya da sevdalının dengesini yitirmiş ağzından çıkan abartılı bir söz olarak. Kaynaklar bu dizeye bir yorum getirmez. Üçer dizelik kıtalar tek sesle kafiyelenir: kömürü, ömürü, ölümü; üzümü, yüzünü, sözümü.

Bağlantıda sevdalı birine, belki bir arkadaşına ya da bir büyüğe seslenir: beyim, beni gezdir, dolaştır; ben yanmışım, beni Nafiye'me ulaştır, Nafiye'nin bakışları ilaçtır. "Yangın" burada aşka yanmış kişi anlamındadır. Son kıta yine Çakallar'a döner: Çakallar'da üzümü kesmişler, bağ bozumu gelmiştir. Âşık Nafiye'nin yüzünü görmek ister ve kararını açıklar: verdiğim sözü geri almam. Bağ bozumunun anılması, türkünün bağların toplandığı bir mevsimin sözü olduğunu düşündürür.

Hikâyesi

Nafiye'nin kim olduğu, türküyü kimin, hangi ayrılık ya da direniş üzerine söylediği hakkında basılı bir kayıt yoktur. 1943 kataloğu yalnız başlık, ilk dize ve okuyanların adını verir; sonraki çalışmalarda da türküye bağlanmış bir öykü görülmez. Ad ve yer adlarının bu kadar belirgin olması gerçek bir olayı akla getirse de bunu belgeleyen bir anlatı kayda geçmemiştir.

Müzikal Özellikleri

Repertuvar notasına göre ezgi Bayatî Şiraz dizisinde, 4/4'lük usuldedir. Do'da karar verip Do'da biter; Do'nun hemen altındaki Si'den yukarıdaki Sol'a kadar altı ses kullanır. Demircioğlu'nun Amasya tablosunda Bayatî Şiraz dizisinde verilen tek eser budur. Haluk Yücel de türküyü kırık havalar arasında ve 4/4'lük usulde gösterir. Yücel'in listesinde ilk dize "Çakallar'dan iner de vermiş kömürü" biçimindedir ve "vermiş" küçük harfle yazılır; bu yazım sözcüğü yer adı olarak değil fiil olarak okur. Notanın sözlükçesi ise Vermiş'i açıkça bir köy adı olarak açıklar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

1943'te Abdullah Çakırer ile Muhlis Orçun'un okuduğu plak, türkünün belgelenmiş kaydıdır. İkili aynı gün "Amasya'nın Dağları"nı (TRT 1898) ve "Mendilim var mendilden" diye başlayan bir türküyü de konservatuvar heyetine söylemiştir. Notaya eşlik eden bir ses dosyası yayımlanmamıştır; il kültür müdürlüğünün türkü listesi de bu eseri içermez. Daha sonraki yorumculara ait kayıtlar taranan kaynaklarda görülmedi. Yörenin öbür türküleri ve uzun havaları Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında toplu hâlde bulunur.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar