"Sarcalan Köyünden Molla Mustafa ve Oğlu": 1943 derleme fişi bu ağıta, ilk dizesinden önce bu başlığı verir. Sözlerde konuşan oğuldur. Ölmek üzeredir, babasından para ister, babası gelemezse amcasıyla göndermesini söyler ve kendini "babamın uğruna ölen bir yiğit" diye anar. Âşık Davut Aslan ile Mehmet İnan'ın sesinden plağa alınan ağıt, TRT repertuvarına 4599 numarayla geçmiş, künyede konusu "ağıt" olarak yazılmıştır.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4599 (kırık hava bölümü)
  • Yöre: Amasya; konservatuvar kataloğunda kayıt yeri tahminen Zigala (Aydınca)
  • Kaynak kişi: Âşık Davut Aslan ve Mehmet İnan; icra da kendilerine ait
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen)
  • Derleme tarihi: 5 Temmuz 1943; konservatuvar kataloğunda sıra 3603, plak 1110/B-1, adı "Sarcalan Köyünden Molla Mustafa ve Oğlu: Değirmeniñ ögünde bir böyuk talla" (yer, tarih ve plak numarası katalogda tahminîdir)
  • Notaya alan: Altan Demirel
  • Makam: Uşşak dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 4/4
  • Ses alanı: La ile Re arası, dört ses
  • Türü: ağıt (kırık hava)
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'nin eser bazında açık bir repertuvar adresi bulunmadığından 4599 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül'de okunabilir.

Sözleri

Değirmen önünde bir böyük tarla
Baba ben ölüyom parayı yolla
Gendin gelemezsen emmemnen yolla
Bağlantı:
Gıyma Malik gıyma nar danesiyim
Anamın babamın bir danesiyim
Değirmen önünde bir sıra söğüt
Hiç ahbabım yoğmuş vermedi öğüt
Babamın uğruna ölen bir yiğit
(Bağlantı)

Ağız özellikleri sözün içinde kalmıştır: "böyük" büyük, "gendin" kendin, "emmemnen" amcamla, "gıyma" kıyma, "yoğmuş" yokmuş demektir. "Bir danesiyim" tek tanesiyim anlamındadır. Günümüz Türkçesiyle ilk bent şöyle okunur: değirmenin önünde büyük bir tarla var; baba, ben ölüyorum, parayı gönder; kendin gelemezsen amcamla gönder. Bağlantıda ölmek üzere olan genç, Malik diye seslendiği birine yalvarır: kıyma, Malik, kıyma; ben nar tanesi gibiyim, anamın babamın bir tanesiyim. İkinci bentte değirmenin önündeki söğüt sırası anılır; genç, kendisine öğüt verecek bir dostu bile olmadığını söyler ve kendini babasının uğruna ölen bir yiğit diye anar.

Sözlerin bıraktığı boşluklar dolduruluşa açıktır ve kaynak hiçbirini doldurmaz. "Malik" bir kişi adı gibi durur; gencin canına kıyacak olan mı, yoksa başka biri mi olduğu söylenmez. İstenen paranın ne için olduğu da belli değildir. Babanın uğruna ölmek, bir kan davasını, bir borcu ya da babanın başına gelmiş bir işi akla getirebilir; ama metin yalnız sonucu verir.

Hikâyesi

Ağıtın arkasındaki olayı anlatan bir kaynak yayımlanmamıştır. Elde bulunan tek bilgi fişin başlığıdır: ağıt, Sarcalan köyünden Molla Mustafa ile oğlu üzerine yakılmıştır. Sarcalan adlı köyün bugün hangi yerleşim olduğu ve olayın ne zaman yaşandığı katalogda açıklanmaz. Taranan kaynaklar ne Molla Mustafa'yı ne de oğlunun adını başka bir bağlamda anar. Ağıtı okuyanlar olayın tanığı mıdır, yoksa onu başkalarından mı öğrenmiştir, bu da bilinmiyor.

Müzikal Özellikleri

Bentler on bir heceli üç dizeden kurulur ve her bendin ardından iki dizelik bağlantı gelir. Ezgi La ile Re arasındaki dört seste kalır. Nail Demircioğlu'nun Amasya Uşşak türkülerini gösteren tablosundaki dördüncü eser budur; karar sesi La, usulü 4/4'tür ve ezgi kararın altına inmeden Re'ye kadar çıkar. Aynı tabloda dört seslik genişliğe yalnız üç ezgide rastlanır; Zigala'da 1943'te yapılan kayıtlar bu üçünün hepsini içine alır.

Repertuvar bu ağıtı serbest ritimli bir uzun hava olarak notaya almamış, 4/4'lük kırık hava bölümüne koymuştur. Dört seslik dar alan, uzun on bir heceli dizeleri neredeyse tek bir nefeste, birkaç ses arasında gidip gelerek söylemeye elverişlidir. Haluk Yücel 2018'deki tür ve usul tablolarında parçayı "Değirmen önünde bir böyük tarla" adıyla anar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Âşık Davut Aslan ile Mehmet İnan, 5 Temmuz 1943'te heyete art arda çok sayıda parça okumuştur. Katalog, aynı günün kayıtları arasında "Mersiye (Garip'ten): Kâf nun kitabi ızhar olmadan", Gönüller Semahı ve Kırklar Semahı ile "Keklik", "Söyleyim Dinleyim", "Men Aref" gibi parçaları sayar. Bunlardan "Kaf u Nun Hitabı İzhar Olmadan" 4603, Gönüller Semahı ise "Yüce Dağ Başında Koyun Güderken" adıyla 4604 numarayla TRT repertuvarına girmiştir. Haluk Yücel'in Amasya türkülerindeki Alevi-Bektaşi unsurlarını incelediği 2023 tarihli çalışması da kaynak kişiler arasında Âşık Davut Aslan ile Mehmet İnan'ı sayar. Ağıtı sonradan okuyanlar ve plak kayıtları hakkında, bakılan kaynaklar sessizdir.

Amasya'nın repertuvardaki ağıtları ve türküleri üzerine daha geniş bir yazı da var: Yeşilırmak'ın Ezgisi.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar