Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Yâr neden ṭatlanır neden ḫoşlanır
Bilmem bu yâr neniň mübtelâsıdır
Gâh sögünür gönül gâh ateşlenir
Ne çâre çekmeyem ‘aşḳ belâsıdır

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgili neye tatlılaşır, neden hoşnut olur; bu yâr neyin tutkunudur, bilmiyorum. Gönül kimi zaman söner, kimi zaman alev alır; ne çare, çekmemek elimde değil, bu aşk belasıdır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, Merzifon Cönkü'nün 24. sayfasındaki bir koşmanın başıdır. Metin Hakverdioğlu makalesinde cönkteki şiirlerin yalnız ilk nazım birimini verdiği için koşmanın kaç dörtlükten oluştuğu ve mahlaslı son dörtlüğü bilinmiyor. Dizeler 6+5 duraklı on bir hecelidir; hece sayımı bizimdir. İkinci ve dördüncü dizeler "mübtelâsıdır" ve "belâsıdır" ile kafiyelenir; birinci ve üçüncü dizelerdeki "hoşlanır" ve "ateşlenir" de kendi aralarında ses uyumu kurar. Kime söylendiği bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, sevgilinin değişken hâli karşısında şaşkınlığını anlatan bir âşığın sözleridir. İlk iki dize arka arkaya gelen sorularla kurulur: sevgili neye tatlılaşır, neden hoşnut olur, neyin tutkunudur. Âşık bu soruların cevabını bilmez ve bilmediğini açıkça söyler. Üçüncü dizede bakış sevgiliden âşığın gönlüne döner. "Sögünür" kelimesi, cönkte Fethî'nin bir dizesinde "söyünmez" biçiminde de görülen "sönmek" fiilinin ağız söyleyişidir; gönül bir söner bir alev alır. Söndü sanılan ateşin yeniden yanması, aşkın âşığın iradesi dışında sürdüğünü anlatan yaygın bir imgedir. Son dize bu çaresizliği bir teslimiyetle bağlar: aşk belası çekilir, çünkü başka çare yoktur. Dilin sadeliği ile "mübtelâ" ve "belâ" gibi Arapça kökenli kelimelerin bir arada kullanılması, XIX. yüzyıl âşıklarının halk söyleyişi ile divan şiirinin sözlüğünü birleştiren tavrına uygundur.

Tarihî Bağlam

Koşma, Merzifon Cönkü'nde Dertli adıyla kayıtlıdır. Cönkü yayımlayan Metin Hakverdioğlu, Dertli'yi Merzifon'a uğrayan tanınmış âşıklar arasında sayar; bu, cönkteki Dertli'yi XIX. yüzyılın Bolulu Dertli'si ile özdeşleştirdiğini gösterir. Şiiri Dertli divanının neşirleriyle karşılaştıramadığımız için aidiyet cönkteki kayda dayanır. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı Dertli yazısındadır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar