Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

İlâhî ẓulmete düşürüp yolum
Miḥnet-i dünyâyı bana (mı) virdiň
Dergâhıňda naṣıl baḥtı kem ḳulum
Cevr ile cefâyı bana (mı) virdiň

Günümüz Türkçesiyle

1. Allah'ım, yolumu karanlığa düşürüp dünyanın sıkıntısını bana mı verdin? Senin kapında nasıl bir bahtı kara kulum ki eziyeti ve cefayı da bana mı verdin?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, cönkün 84. sayfasındaki bir koşmanın başıdır. Dizeler 6+5 duraklı on bir hecelidir; hece sayımı bizimdir. İkinci ve dördüncü dizeler "bana mı virdiň" rediflidir; "mihnet-i dünyâ" ile "cevr ile cefâ" kafiyeyi "-â" sesiyle kurar. Birinci ve üçüncü dizeler "yolum" ve "kulum" ile kafiyelenir. Parantez içindeki "mı" eki makalenin okumasında eklenmiştir ve hece sayısını tamamlar.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük, Tanrı'ya yöneltilmiş bir sitemdir. Halk şiirinde "Allah'a sitem" diye anılabilecek bu söyleyiş, isyan sınırına varmadan talihin ağırlığını Tanrı'ya açma biçimidir. Soru biçimindeki redif, şairin başına gelenleri kabul etmekle birlikte neden kendisine verildiğini anlamaya çalıştığını gösterir. "Zulmet" karanlık, "mihnet" sıkıntı ve zahmet, "cevr" ve "cefâ" ise eziyet demektir. "Dergâh" burada Tanrı'nın kapısıdır; âşık kendini o kapıda bahtı kem, yani talihi kötü bir kul olarak tanıtır. Bu kelimelerin hepsi kaderin yükünü taşıyan bir kişiyi anlatır. Dertli'nin hayatı yoksulluk, gurbet ve görevden azil gibi sarsıntılarla geçmiştir; TDV'deki maddeye göre şair köyünde bıraktığı ailesini ve kendi perişanlığını şiirlerinde hazin bir dille anmıştır. Bu dörtlüğün o dönemle doğrudan ilişkisi belgeli değildir, fakat tema şairin hayatıyla uyuşur.

Tarihî Bağlam

Koşma, Merzifon Cönkü'nde Dertli adıyla kayıtlıdır. Cönkü yayımlayan Metin Hakverdioğlu, Dertli'yi Merzifon'a uğrayan tanınmış âşıklar arasında sayar; bu, cönkteki Dertli'yi XIX. yüzyılın Bolulu Dertli'si ile özdeşleştirdiğini gösterir. Şiiri Dertli divanının neşirleriyle karşılaştıramadığımız için aidiyet cönkteki kayda dayanır. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı Dertli yazısındadır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar