Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Ḫaṭırına düşüp ṣorarsa ḥâlim
Kirpikleri siyâh ḳalem ḳaşlı yâr
Zikri fikri çıḳmaz dilimden dâ’im
Anadan gülmedik ġarîb başlı yâr

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey kirpikleri siyah, kaşları kalemle çekilmiş gibi ince sevgili, aklına düşüp hâlimi sorarsan bil ki adın ve düşüncen dilimden hiç eksik olmaz; ben anadan doğalı gülmemiş, başı garip bir kişiyim, ey yâr.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, cönkün 43. sayfasındaki bir koşmanın başıdır. Dizeler 6+5 duraklı on bir hecelidir; hece sayımı bizimdir. İkinci ve dördüncü dizeler "yâr" rediflidir, "kaşlı" ile "başlı" kafiyeyi taşır. Birinci ve üçüncü dizeler de "hâlim" ve "dâ'im" ile kafiyelenir. Koşmanın devamı makalede verilmediği için ayaklı dörtlüklerin hangi kafiyeyle sürdüğü bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük sevgilinin güzelliğini anan bir hitapla açılır. Siyah kirpik ve kalem kaş, âşık şiirinin de divan şiirinin de sevgiliyi anlatırken başvurduğu kalıplardır; kalem kaş, bir hattatın kalemiyle çekilmiş gibi ince ve düzgün kaş demektir. Üçüncü dizedeki "zikir ve fikir" ikilisi tasavvufun diline aittir: zikir dilde anmak, fikir gönülde düşünmektir. Âşık, sevgiliyi bir dervişin Allah'ı andığı gibi sürekli andığını söyler. Dördüncü dize iki türlü okunabilir. "Anadan gülmedik garîb başlı" sıfatı âşığın kendisine ait sayılırsa, âşık anadan doğalı yüzü gülmemiş, kimsesiz biri olarak kendini tanıtır; sıfat sevgiliye ait sayılırsa, sevgili de talihsiz ve garip biri olarak görünür. Önceki dizelerdeki anlatım ve âşık şiirindeki yaygın kullanım birinci okumayı daha yakın gösterir; bu değerlendirme bizimdir. Garip başlılık, Dertli'nin gurbette geçen hayatıyla da örtüşen bir temadır.

Tarihî Bağlam

Koşma, Merzifon Cönkü'nde Dertli adıyla kayıtlıdır. Cönkü yayımlayan Metin Hakverdioğlu, Dertli'yi Merzifon'a uğrayan tanınmış âşıklar arasında sayar; bu, cönkteki Dertli'yi XIX. yüzyılın Bolulu Dertli'si ile özdeşleştirdiğini gösterir. Şiiri Dertli divanının neşirleriyle karşılaştıramadığımız için aidiyet cönkteki kayda dayanır. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı Dertli yazısındadır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar