Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Leyle-i ẓulmetde pervâne diller
Yanar nâr-ı ‘aşḳa bir cevâp itmez
Feryâdı bülbülden şerm itdi güller
Meger itdiginden yâr ḥicâp itmez

Günümüz Türkçesiyle

1. Karanlık gecede pervane gibi gönüller aşk ateşine yanar, ama (sevgili) bir cevap vermez. Bülbülün feryadından güller utandı; meğer sevgili yaptığından hiç utanmazmış.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, cönkün 85. sayfasındaki bir koşmanın başıdır; Dertli'nin cönkteki bir önceki koşmasıyla art arda sayfalarda yer alır. Dizeler 6+5 duraklı on bir hecelidir; hece sayımı bizimdir. İkinci ve dördüncü dizeler "itmez" rediflidir, "cevâp" ile "hicâp" kafiyedir. Birinci ve üçüncü dizeler de "diller" ve "güller" ile kafiyelenir.

Anlam ve Söz Sanatları

Dörtlük iki klasik mazmunu yan yana getirir. İlki mum ile pervanedir: pervane, ışığa doğru uçup ateşte yanan gece kelebeğidir ve âşığın sevgili uğruna kendini yok etmesini simgeler. Burada pervane olan gönüllerdir ve "leyle-i zulmet", yani karanlık gece, yanışı daha da görünür kılar. İkinci mazmun gül ile bülbüldür: bülbül güle âşıktır ve onun için feryat eder. Şair bu ikinci mazmunu beklenmedik bir yöne çevirir: bülbülün feryadı karşısında güller bile utanıp kızarmıştır, ama sevgili yaptığı eziyetten utanmaz. Gülün kırmızı rengi geleneksel olarak utançla kızarmaya yorulur; dörtlük bu yorumu sevgilinin duygusuzluğunu göstermek için kullanır. "Meğer" kelimesi de sonradan anlaşılan acı bir gerçeği bildirir. Mazmunların hepsi divan şiirinden gelir; söyleyişin akıcılığı ise saz şiirine aittir.

Tarihî Bağlam

Koşma, Merzifon Cönkü'nde Dertli adıyla kayıtlıdır. Cönkü yayımlayan Metin Hakverdioğlu, Dertli'yi Merzifon'a uğrayan tanınmış âşıklar arasında sayar; bu, cönkteki Dertli'yi XIX. yüzyılın Bolulu Dertli'si ile özdeşleştirdiğini gösterir. Şiiri Dertli divanının neşirleriyle karşılaştıramadığımız için aidiyet cönkteki kayda dayanır. Şairin hayatı ve Amasya ile bağı Dertli yazısındadır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar