Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Muhabbet olursa ayrılmaz canım
Rakibin yanında söylemez dilim
Hak sevdiği kula eylemez zulüm
Herkesin feylini boşa götürür
Zalim olma zulmedersin canına
Pehrüz et diline girme kanına
Gönlünü çıkarma yüce beline
Bunca emeğini boşa götürür
Gönlünü karartıp kibir tutarsan
Haram helâl demez alır satarsan
Bunca kazancına hile katarsan
Dalkılır çengeller kışa götürür
Sular gibi engününe akarsan
Yedi iklim çar köşeye bakarsan
Goydan gayibetden dilin çekersen
Seçilir gönüller hoşa götürür
Derviş Edna’m bu halimden bilene
Bir kelâm söyledik bizde olana
Hak ırak eylesin garez yalana
Yalan söyleyenler dilden tutulur

Günümüz Türkçesiyle

1. Muhabbet olursa canım ayrılmaz; rakibin yanında dilim söylemez. Hak sevdiği kula zulmetmez; herkesin kötü isteğini boşa çıkarır.

2. Zalim olma, kendi canına zulmedersin; diline perhiz et, kimsenin kanına girme. Gönlünü yüksek bellere çıkarma; kibir bunca emeğini boşa götürür.

3. Gönlünü karartıp kibre kapılırsan, haram helal demeden alıp satarsan, bunca kazancına hile katarsan, çengellere takılır, kışa sürüklenirsin.

4. Sular gibi engine akarsan, yedi iklime ve dört köşeye bakarsan, dilini dedikodudan ve gıybetten çekersen, gönüller arınır, seni hoşa götürür.

5. Ben Derviş Edna'yım; bu hâlimi bilene, bizden olana bir söz söyledik. Hak, garez ile yalanı uzak eylesin; yalan söyleyenler dilinden tutulur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Mahlas dörtlüğünün ilk iki dizesi makalenin hayat bölümünde de alıntılanır: "Derviş Edna'm bu halimden bilene / Bir kelâm söyledik bizden alana". İlk dört dörtlüğün son dizesi "götürür" redifiyle biter ("boşa götürür, boşa götürür, kışa götürür, hoşa götürür"); son dörtlükte düzen değişir ve dize "tutulur" diye kapanır. İlk üç dizeler "canım, dilim, zulüm", "canına, kanına, beline", "tutarsan, satarsan, katarsan", "akarsan, bakarsan, çekersen", "bilene, olana, yalana" diye uyaklanır. Dizeler on bir hecelidir; dörtlük sayısı beştir. Makale "feyl"i eğilim, istek, heves; "pehrüz"ü perhiz; "çar"ı dört diye açıklar.

Anlam ve Söz Sanatları

Nefes, dil terbiyesi ve ahlak üzerine öğütlerden kurulur. İlk dörtlükte sevilen kişinin, yani dostun yanında konuşan, ama rakibin yanında susan bir dil anlatılır; sır, yabancıya açılmaz. Hak'ın sevdiği kula zulmetmeyeceği ve kötü niyetleri boşa çıkaracağı söylenir. İkinci ve üçüncü dörtlükler zulmün, kibrin ve hileli kazancın sonunu anlatır: zalim kendi canına zulmeder, kibir emeği boşa götürür, haram helal gözetmeden kazanan kişi çengellere takılıp kışa, yani darlığa sürüklenir.

Dördüncü dörtlük bu karanlık tabloya karşı iyi yolu gösterir: sular gibi engine akmak, gönlü genişletmek ve dili dedikodudan çekmek gönülleri arındırır. Son dörtlük, makalenin Derviş Edna'nın hayatını anlatırken alıntıladığı dizeleri içerir. Makaleye göre Gümüşhacıköy'den kış yollarını aşarak ona gelen topluluğa Derviş Edna bu sözlerle seslenmiş, kendi hâliyle hâllenmek isteyenleri işaret etmiş ve sözünü Hak kelamı olarak kabul edenlere çağrıda bulunmuştur. Yalan söyleyenin "dilinden tutulması", yani sözüyle yakalanması, halkın bilinen bir deyişidir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar