Özgün Metin

Bi-hamdillâh zamân-ı devletinde
Temeyyüz ehl ü nâ-ehl olunurken
Bu kâr-ı müşkili kime soralım
Serîr-i fazlda sen otururken
Geliboluda nâ-ehlin kazâsı
Acep câ'iz midir Ehlî dururken

Günümüz Türkçesiyle

1. Allah'a hamd olsun, senin devletinin zamanında ehil olanla ehil olmayan birbirinden ayrılırken,

2. fazilet tahtında sen otururken bu zor işi başka kime soralım?

3. Ehlî ortada dururken Gelibolu kadılığının ehil olmayana verilmesi acaba caiz midir?

Edebî ve Tarihî Yorum

Kıtanın bütün inceliği son mısrada, şairin mahlasında toplanır. "Ehlî" adı, Arapça "ehl" kelimesinden gelir ve bir işe layık, o işin erbabı olan kişiyi anlatır. Şair ilk beyitte kazaskerin devrini "ehl ü nâ-ehl", yani layık olanla olmayanın ayrıldığı bir zaman diye över; son beyitte ise Gelibolu kazasının "nâ-ehl" birine verildiğini söyleyip kendi adını onun karşısına koyar. "Ehlî dururken" sözü hem "Ehlî adlı şair dururken" hem de "ehil olan biri dururken" diye anlaşılır. Övgü ile şikâyet aynı cümlede birleşmiştir.

Hüsameddin'in anlattığına göre olay 1001 (1592-93) yılında geçer. Ehlî azilli olarak İstanbul'da beklemektedir; Rumeli kazaskeri, daha önce şeyhülislamlıktan azledilmiş olan Bostanzâde Mehmed Efendi'dir. Boşalan Gelibolu kadılığı başkasına verilince Ehlî kıtayı kazaskere sunar. Kazaskerin cevabı da manzumdur ve Hüsameddin onu şöyle aktarır:

Tecâhül eyledik ey merd-i ârif
Suâl etdin cevâbını bilirken
Gel insâf eyle ne etsin kazasker
Efendi hatt-ı sultânî dururken

Yani: "Ey bilen adam, bilmezlikten geldik; cevabını bildiğin hâlde sordun. Gel insaf et, ortada padişahın el yazısıyla emri dururken kazasker ne yapsın?" Cevap, şairin kurduğu "dururken" redifini aynen alır ve kararın kazaskerin elinde olmadığını, tayinin bir hatt-ı hümâyunla yapıldığını hatırlatır. İki şiir birlikte, XVI. yüzyıl sonunda kadılık tayinlerinin nasıl yapıldığına, azilli kadıların İstanbul'da nasıl beklediğine dair küçük bir tanıklıktır. Kıta tezkirelerde yer almaz; yalnız Hüsameddin'de bulunur ve onun kaynağı belirtilmemiştir. Ehlî'nin kadılık yılları Ehlî (Tayyibzâde Mehmed Efendi) yazısında izlenebilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar