"Uzun olur Amasya'nın selvisi" dizesi, bu türküyü künyesinin yanı sıra sözleriyle de Amasya'ya bağlar. Sürgülü bir kapının önünde bekleyen âşık, sırma ile örülmüş kara saçları, annesinden görgülü bir yâri ve selviler arasında hangisinin sevdiği olduğunu kestiremeyen bir şaşkınlığı anlatır. Türkü TRT repertuvarına 2135 numarayla, Saadettin Sümbül'den Yücel Paşmakçı'nın derleyip notaya aldığı biçimde girmiştir. Derleme tarihi künyede yazılı değildir. Karcığar dizisindeki ezgi La'da karar kıldığı hâlde Re'de biter ve 4/4 ile 6/4'lük ölçülerin birleşmesinden doğan bir usulle yürür.

Künye

  • Repertuvar no: TRT THM 2135, kırık havalar
  • Yöre: Amasya
  • Kaynak kişi: Saadettin Sümbül
  • Derleyen: Yücel Paşmakçı
  • Derleme tarihi: künyede yok; bakılan kaynaklarda bulunamadı
  • Notaya alan: Yücel Paşmakçı
  • Makam: Karcığar dizisi; karar La, bitiş Re
  • Usul: repertuvar künyesinde 4/4+6/4; Demircioğlu yalnız 4/4 yazar
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 2135; TRT'nin eser bazında resmî sayfası olmadığından künye ve sözler Repertükül'de
  • Kültür ve Turizm Bakanlığı ses dosyası: Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü listesinde "Evlerine Vardım", dinlemek için
  • Diğer: sözler ve kaynak kişi Türkü Yurdu'nda da yer alır

Sözleri

Evlerine vardım kapı sürgülü
Siyah saçlar sırma ile örgülü (a leylim bir tanem gel gel)
Benim yarim annesinden görgülü
Hadi yosmam beyhude cilvelenme (a leylim bir tanem gel gel)
Uzun olur Amasya'nın selvisi
Ben de bilmem benim yarim hangisi (a leylim bir tanem gel gel)
İnce belli fidan boylu kendisi
Hadi yosmam beyhude cilvelenme (a leylim bir tanem gel gel)

Kapının sürgülü olması âşığın içeri alınmadığını söyler, ama dörtlük bunu bir yakınmaya dönüştürmez; ardından gelen övgü ve takılma sitemi hafif tutar. Anlamı kabaca şöyledir: Sevdiğimin evine vardım, kapı sürgülüydü; kara saçları sırma ile örülmüştü. Benim yârim terbiyeyi, görgüyü annesinden almış; hadi güzelim, boş yere cilve yapma. Notadaki sözlükçenin açıkladığı tek söz "beyhude"dir (boş yere). "Yosma" ise burada alımlı, işveli güzel anlamında, sevgiliye takılan bir seslenmedir.

İkinci dörtlükte benzetme şehre döner. Amasya'nın selvileri uzun boyludur, âşık bunların hangisinin kendi yâri olduğunu bilemez; yâri de ince belli, fidan boyludur. Sevgilinin boyu selviye benzetilir, ama benzetme açıkça kurulmaz, iki dize yan yana konarak okura bırakılır. Her iki dörtlük de aynı dizeyle, "Hadi yosmam beyhude cilvelenme" ile kapanır; bu dize, "a leylim bir tanem gel gel" ünlemiyle birlikte türkünün nakaratı işini görür.

Hikâyesi

Künye derlemenin ne zaman ve nerede yapıldığını göstermez. Saadettin Sümbül'ün kim olduğu, türküyü nereden öğrendiği bakılan kaynaklarda anlatılmaz; türkünün nasıl yakıldığına dair bir anlatıya da ulaşılamadı.

Müzikal Özellikleri

Bu ezgide göze ilk çarpan, karar ile bitişin ayrı seslerde olmasıdır. Repertuvar künyesine göre ezgi La'da karar kılar, ama Re'de biter. Amasya'nın 48 kırık havasının künyeleri yan yana konduğunda otuz üçünün La'da bittiği görülür; Re'de biten yalnız üç türkü vardır, bu da onlardan biridir. En pes ve en tiz ses Sol olarak verilir; ses alanı sekiz sestir. Dizi Karcığar'dır ve Nail Demircioğlu'nun tablosuna göre Amasya'nın TRT türkülerinden yedisi bu dizidedir.

Usul iki kaynakta farklı yazılır. Repertuvar künyesi "4/4+6/4" diye birleşik bir usul verir; ezgide dört ve altı zamanlı ölçüler art arda gelir. Demircioğlu ise yalnız ana usulü, 4/4'ü yazar. Haluk Yücel 2018 tablosunda türküyü kırık havalara katar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertuvar künyesinde icracı adı yazılmamıştır, çevrimiçi künyede ses dosyası da yoktur. Türküyü dinlemenin yolu Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın Amasya il müdürlüğünün yayımladığı "Evlerine Vardım" kaydıdır; okuyanın adı orada da verilmez. Yücel Paşmakçı'nın adı, Amasya repertuvarında bir başka türkünün, Hanife Karabıyık'tan derlenen "Halay Çekin Düzülsün"ün (TRT 52) künyesinde de derleyen ve notaya alan olarak geçer. Plak ya da albüm kaydına ilişkin bir bilgi de taranan kaynaklarda geçmez.

Derlemeler ve Varyantlar

Çevrimiçi bir türkü arşivi türküyü aynı kaynak kişinin adıyla ve aynı iki dörtlükle verir; ayrıldığı tek yer ünlemdir: orada "(a leylim bir tanem gel)" diye tek "gel" ile yazılır ve ünlem ayrı bir satıra alınır. Bunun dışında ne başka bir derleme ne de sözleri değişik bir varyant bulunabildi. Amasya ezgilerinin genel tablosunda, Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında, bu türkü kaynak kişisi Saadettin Sümbül'ün adıyla anılan örnekler arasında yer alır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar