Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Ey Fedâî keşf-i keramet açsan
Dehanından dür ü gevherler saçsan
Pervaz kılıp arş-ı semada uçsan
Gene inanmazlar sihirbaz derler

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey Fedâî, keramet gösterip gizli olanı açığa çıkarsan, ağzından inciler ve mücevherler saçsan (en değerli sözleri söylesen), kanat çırpıp göğün en yüce katına uçsan, yine de inanmazlar, sana sihirbaz derler.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dörtlük, divanın 293. sayfasındaki bir şiirden alınmıştır ve bugün Cafer Özdemir'in makalesindeki alıntıyla bilinmektedir. Dizeler on birli hece ölçüsüyle söylenmiştir. "Açsan, saçsan, uçsan" kafiyesi ilk üç dizeyi bağlar, dördüncü dize "derler" sözüyle biter. Bu söz şiirin öteki dörtlüklerinde de tekrarlanan bir ayak olabilir, ama yalnız bu dörtlük bilindiği için kesin bir şey söylenemez. Mahlasın ilk dizede geçmesi, parçanın şiirin son dörtlüğü olduğunu düşündürür; bu bizim çıkarımımızdır. Özdemir alıntılarında yazımı düzelttiğini belirtir.

Anlam ve Söz Sanatları

Ozan kendine seslenerek bir şart cümlesi kurar ve olağanüstü hâlleri art arda sıralar: keramet göstermek, ağızdan inci ve mücevher saçmak, göğe uçmak. Her biri bir öncekinden büyüktür; dörtlüğün sonundaki "gene inanmazlar" sözü bu yükselişin karşısına halkın değişmeyen inkârını koyar. "Keşf-i keramet" tasavvufta ermişlerin gizli olanı görmesi ve olağanüstü işler göstermesidir. "Dür ü gevher saçmak" değerli söz söylemenin bilinen mazmunudur; ağız (dehan) incilerin saçıldığı yer olarak düşünülür. "Pervaz kılmak" kanat çırpıp uçmak, "arş-ı sema" ise göğün en yüce katıdır.

Cafer Özdemir bu dörtlüğü, ozanın toplumu sanatıyla ve fikirleriyle ikna edememekten duyduğu yorgunluğun örneği olarak aktarır. Ona göre toplum büyük fikirleri kavrayacak olgunlukta olmadığı için doğruları söylemek, hatta olağanüstü hâller göstermek bile ozanı inandırıcı kılmaz; bu yüzden Fedâî Baba zaman zaman eleştiri oklarını topluma çevirmekten çekinmez. Özdemir bu durumun peygamberlerin karşılaştığı zorlu mücadeleleri hatırlattığını da ekler. "Sihirbaz derler" sözü, olağanüstü olanın kabul edilmek yerine aldatmaca sayılmasını anlatır.

Tarihî Bağlam

Fedâî Baba hakkında anlatılan menkıbelerin çoğu divanın giriş yazısında ve yakınlarının anlattıklarında yer alır; Özdemir de ozanın birçok kerametinin anlatıldığını belirtir. Bu dörtlük, keramet sahibi sayılan bir ozanın çevresinden gördüğü kuşkuyu kendi dilinden aktarması bakımından dikkat çekicidir.

Kaynakça

  • Cafer Özdemir, "Hak Âşığı Amasyalı Fedâî Baba ve Tasavvuf Kültürü", Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 83, 2017, s. 125-148 (dörtlük: s. 131). https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71937/1157386
  • Abdullah Çelebi, Amasya'lı Fedayi Baba Divanı, İstanbul: Can Yayınları, 1991, s. 293 (Özdemir 2017'den).

Çevrimiçi kaynaklar