Baba evinden çıkan kız, bu kına havasında evin tuzu gibi anılır: tuz kabını tuzsuz, anasını kızsız, koca evi ıssız bırakan odur. Her bent aynı dilekle kapanır, "Kızım kınan kutlu olsun". 1943 derleme fişi parçanın ne zaman söylendiğini de not eder: "Gelin Havası (Koltukta Söylenirmiş)". Parçayı 6 Temmuz 1943'te Amasya'da Naciye Perin okumuştur; TRT repertuvarındaki adı "Geline Bakın Geline (Kına Havası)", numarası 4600'dür.
Künye
- Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 4600 (kırık hava bölümü)
- Yöre: Amasya
- Kaynak kişi: Naciye Perin; icra da kendisine ait. Konservatuvar kataloğunda kayıtta Sabri Tınaztepe'nin adı da geçer.
- Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen)
- Derleme tarihi: 6 Temmuz 1943; konservatuvar kataloğunda sıra 3617, plak 1112/B-1, adı "Gelin Havası (Koltukta Söylenirmiş): Gelin bakın geline"
- Notaya alan: Altan Demirel
- Makam: Karcığar dizisi; karar La, bitiş Do
- Usul: 9/8
- Ses alanı: Si ile La arası, yedi ses
- Türü: kına ve düğün havası
- Söz ve müzik: anonim
- TRT bağlantısı: TRT'nin eserleri tek tek gösteren açık bir repertuvar adresi olmadığından 4600 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül'de okunabilir.
Sözleri
Dörtlükler notadaki sırayı izler. Notada "Bağlantı" işareti ikinci dörtlükten sonra konmuş, sonraki dörtlüklerin sonunda da yinelenmiştir; bağlantı yerine geçen ortak dize "Kızım kınan kutlu olsun"dur.
Geline bakın geline
Kınalar yakmış eline
Gören maşallah desin
Nazar değmesin geline
Tuz kabını tuzsuz koyan
Anasını kızsız koyan
Koca evi ıssız koyan
Kızım kınan kutlu olsun
(Bağlantı)
Biner atın iyisine
Gider yolun kıyısına
Selam edin dayısına
Kızım kınan kutlu olsun
(Bağlantı)
Kız anası kız anası
Hani bunun öz anası
Bak kızın gelin oluyor
Gel ağla kızın anası
(Bağlantı)
İlk dörtlük gelini herkese gösterir: eline kınalar yakılmıştır, gören "maşallah" desin, ona nazar değmesin. İkinci dörtlükte dil değişir ve ayrılığın evde bıraktığı boşluğa döner. "Koymak" burada bırakmak demektir; kız, tuz kabını tuzsuz, anasını kızsız, büyük evi ıssız bırakarak gitmektedir. Üçüncü dörtlükte gelin iyi bir ata binip yolun kıyısından gider; dayısına selam gönderilir. Bent, gelin alayının yola çıkışını anlatır gibidir.
Son dörtlük en ağır olanıdır. "Kız anası" diye seslenilir ve hemen ardından sorulur: hani bunun öz anası. Kızın gelin oluşuna ağlamaya çağrılan anne, ortada olmayan bir annedir. Bu dizeler belli bir gelinin öksüzlüğünü mü anlatıyor, yoksa kına gecesinde gelini ağlatmak için söylenen kalıplaşmış bir yakınma mıdır, kaynaklar bunu söylemez.
Hikâyesi
Bu kına havasını kimin yaktığı bilinmiyor. Fişteki "Koltukta Söylenirmiş" notu ise kullanıldığı anı gösterir, ama "koltuk"un neyi anlattığını açıklamaz. Düğün dilinde gelinin koluna girilerek götürülmesine "koltuklamak" denir; notun bu âdete işaret ettiği düşünülebilir, ancak bu yalnız bir okumadır.
Müzikal Özellikleri
Ezgi Karcığar dizisindedir ve repertuvar künyesine göre karar sesi La, bitiş sesi Do'dur: türkü kararın üçlüsünde, asma bir kalışla biter. Bu, sonraki bendin hemen başlayacağı duygusunu verir ve dizeleri birbirine bağlar. Ses alanı Si ile tizdeki La arasında yedi sestir. Nail Demircioğlu'nun sayımında Karcığar yedi türküyle yüzde 14,58'lik bir paya sahiptir; bu kına havası onlardan biridir.
Usul 9/8'liktir. Dörtlükler yedi ve sekiz heceli dizelerden kurulur ve ilk dörtlük dışındaki her bent aynı dizeyle, "Kızım kınan kutlu olsun" ile biter. Haluk Yücel 2018'de türküyü ilk iki dizesiyle, "Geline bakın, geline / Kınalar yakmış eline" diye kaydeder.
Okuyanlar ve Kayıtlar
Katalog, Naciye Perin'in mesleğini "sazcı" diye yazar; aynı gün ondan iki parça alınmıştır. Öbürü "Kaynana Türküsü: Sabah oldı gaynanam geldi"dir; o da TRT repertuvarına "Sabah Oldu Gaynanam Geldi" adıyla 1891 numarayla girmiştir. Katalog her iki kayıtta Naciye Perin'in yanında Sabri Tınaztepe'nin adını da verir; Tınaztepe'nin bu kayıtlardaki rolü belirtilmez. Naciye Perin'den sonraki icralara dair belgelenmiş bir iz bulunamadı.
Amasya repertuvarının kına ve düğün havalarını da kapsayan dökümü Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında bulunur.
Kaynakça
Akademik çalışmalar
- Celal Volkan Kaya, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın Halk Müziği Alan Araştırmaları Kataloğu, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, 2014, s. 15, 227, 471, 709. https://polen.itu.edu.tr/items/5c1646fa-5b7d-45fb-9585-e92fc717de0b
- Nail Demircioğlu, "TRT Repertuvarında Bulunan Amasya ve Samsun Yöresi Uşşak Türkülerinin Makamsal ve Ritmik Yönlerden Karşılaştırmalı İncelenmesi", Art Vision, 28(49), 2022, s. 162-171 (Tablo 4-5, s. 167-168). https://dergipark.org.tr/tr/pub/artvision/article/1427767
- Haluk Yücel, "Amasya Türkülerinin Söz ve Müzik Unsurları Bakımından İncelenmesi", Sosyal Bilimler Dergisi / The Journal of Social Science, 5(22), 2018, s. 372-386 (Tablo 5, s. 380). https://sobider.com/files/sobider_makaleler/1988831788_4168 Haluk YÜCEL.pdf
Diğer kaynaklar
- Repertükül, "Geline Bakın Geline Kına Havası", TRT THM repertuvarı no. 4600, künye ve sözler. https://www.repertukul.com/GELINE-BAKIN-GELINE-Kina-Havasi-4600
Çevrimiçi kaynaklar
