"Gidiyom deme bana, galır hatırım sana" diye açılan bu türkü, Ankara Devlet Konservatuvarı'nın 1943 derleme gezisinde Amasya merkezinden sonra uğradığı ilk köyde, Zigala'da kayda alınmıştır. Zigala bugün Aydınca adını taşır. Heyet 5 Temmuz'u burada geçirmiş, aynı gün "İnce Çayır Biçilmez" ile "Ben Bir Çakı Bıçağım (Haleylim)" gibi parçaları da plağa almıştır. Repertuvar künyesi kaynak kişiyi Hüseyin Kılıç olarak verir ve köy adını "Uygur Köyü" diye yazar; konservatuvar kataloğundaki yer ise Zigala'dır. Türkünün TRT repertuvarındaki numarası 1875'tir.

Künye

  • Repertuvar no: 1875, TRT THM kırık hava
  • Yöre: Amasya; repertuvarda "Uygur Köyü", konservatuvar kataloğunda Zigala (Aydınca)
  • Kaynak kişi: Hüseyin Kılıç, icrası da kendisine ait
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme tarihi: 5 Temmuz 1943; katalogdaki adı "Gidiyom Degme"
  • Notaya alan: Ateş Köyoğlu
  • Makam: Uşşak; karar ve bitiş La
  • Usul: 4/4
  • Söz ve müzik: anonim
  • Bağlantılar: TRT'nin resmî bir eser adresi olmadığı için repertuvar künyesi ve sözler Repertükül'de; sözlerin bir başka yazımı Türkü Yurdu'nda.

Sözleri

Gidiyom deme bana (da)
Galır hatırım sana
Alt'ayın üç gecesi (de)
Misafirim ben sana
Bağlantı:
Haydin esmerim haydi de
Bakışın beni baydı
Dal boyun beni baydı
İlin nazlı yarine de
Nasıl diyelim haydi
Erzurum Van dolaştı (da)
Bülbül dala dolaştı
Murad alacak sırada
Gahbe felek ulaştı
(Bağlantı)
İnceldim hilal oldum (da)
Bilmedim ne hal oldum
Gündüz hayalin ile (de)
Gece uykudan oldum
(Bağlantı)

Dört kelimenin anlamını nota altındaki küçük sözlük verir: "ilin" elin, "baymak" baygınlık vermek, "murat" dilek, "dal" ise uzun demektir; "dal boyun" uzun ve ince boy anlamına gelir. "Hatırım kalır" deyimi gücenmek, kırılmak demektir. İlk dörtlük böylece şöyle anlaşılır: Bana gidiyorum deme, sana gücenirim. Üçüncü dizedeki "Alt'ayın" kelimesini kaynak açıklamaz; "altı ayın" sözünün kısalmış biçimi diye okunursa söyleyen, altı ayın yalnız üç gecesinde sevdiğine konuk olabildiğini anlatır. Kelime başka türlü de çözülebilir; bu yalnız bir öneridir.

Bağlantı esmer güzele seslenir: haydi esmerim, bakışın da uzun boyun da beni bayılttı; elin nazlı yârine nasıl "haydi" diyelim. İkinci dörtlükte bülbül dala dolanır, dilek tam yerine gelecekken kahpe felek araya girer; Erzurum ile Van'ın anılması, dertlinin uzak diyarları dolaştığını söylemenin bir yoludur. Son dörtlük sevdanın bedene işleyişini anlatır: inceldim, hilale döndüm, ne hale geldiğimi bilmedim; gündüz senin hayalinle geçti, gece de uykudan oldum.

Hikâyesi

Türküye bir yakılış hikâyesi bağlayan basılı ya da çevrimiçi bir kaynak bulunamadı. Derleme fişi de yalnız adı, köyü ve tarihi kaydeder.

Müzikal Özellikleri

Nail Demircioğlu'nun Amasya'nın Uşşak karakterli türkülerini çözümlediği tabloda "Gidiyom Deme Bana" altıncı sıradadır: karar sesi La, usulü 4/4, en pes sesi La, en tiz sesi Mi, ses genişliği beş ses. Demircioğlu Amasya'da sekiz Uşşak türkü saptar ve hiçbirinin dizinin bütün seslerini kullanmadığını belirtir. Bu türkü de karar sesinin altına inmez; Uşşak'ın yeden sesi Sol'e hiç uğramadan La ile Mi arasındaki beşli içinde döner. Repertuvar künyesindeki sesler de bunlardır; bitiş orada da La olarak yazılır.

Dizelerin sonuna eklenen "da" ve "de" heceleri ezginin ölçüsünü tamamlar, bağlantının son dizesinde yinelenen "haydi" ise nakaratı bir çağrıya çevirir. Usul açısından türkü, Demircioğlu'nun Amasya Uşşak türkülerinde yüzde 62,5 oranında bulduğu 4/4'lük kalıbı izler. Haluk Yücel de 2018'deki sınıflamasında onu kırık havalardan sayar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertuvar künyesi icrayı kaynak kişiye verir. Sözleri çevrimiçi yayımlayan bir türkü arşivi de metni Hüseyin Kılıç adıyla verir ve onu kaynak kişinin "İnce Çayır Biçilmez" türküsüyle birlikte listeler. TRT repertuvarında Hüseyin Kılıç'ın adı üç Amasya eserinde geçer: 1875, 1885 ("İnce Çayır Biçilmez") ve 4597 ("Ben Bir Çakı Bıçağım"). Notayla birlikte yayımlanan kayıtta okuyucu adı yok. Hüseyin Kılıç'ın ardından türküyü seslendiren başka bir adın künyesi de taranan yayınlarda geçmiyor.

Derlemeler ve Varyantlar

Künyede ikinci bağlantı olarak verilen çevrimiçi metin, repertuvardakiyle aynı üç dörtlüğü verir, ama bağlantıyı her dörtlükten sonra tam olarak yazar ve son dizeyi ("Nasıl diyelim haydi") iki kez tekrarlar; bu, söyleyişteki yinelemenin yazıya geçirilmiş halidir. Konservatuvar kataloğu türküyü "Gidiyom Degme: Gediyom deme bana" diye, ilk dizenin ağız söyleyişiyle kaydeder. Başlıktaki "Degme" kelimesinin neyi anlattığı katalogda açıklanmaz. Amasya'nın TRT'deki 48 türküsünün genel görünümü için Amasya türküleri ve uzun havaları üzerine yazımıza bakılabilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar