Amasya'da Sultan Bayezid Mektebi'nin karşısındaki Emîr İmâm Abdüllatîf Efendi Kütüphanesi, XVIII. yüzyılın sonunda kurucusunun torunlarına bir aile mirası gibi geçmişti. Hükmî mahlaslı Mehmed Efendi bu kütüphanenin hâfız-ı kütübü, yani kitaplarını koruyup okuyana veren görevlisi oldu ve ömrünü onun rafları arasında okuyup ders vererek geçirdi. Görevi 1213'te (1799) babası Sa'dullâh Efendi ölünce iki kardeşiyle birlikte üstlendi, 1251 (1835-36) yılında öldü. Onu tanıtan Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi'nde âlim, edip ve şair olduğunu söyler; kardeşlerinin de şair olduğunu, aralarında şiir söyleşileri yaşandığını ekler. Hakkında bilinenler bu kısa maddeyle babasının ve yeğeninin maddelerinden ibarettir.

Hüsameddin'in Anlattığı

Amasyalıdır. Fuzalâdan olup Emîr İmâmzâde es-Seyyid Sa'dullah Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Halîl Efendi bin Emîr İmâm Abdüllatîf Efendi'nin mahdûmudur. Esnâ-yı tahsîlinde ceddi kütübhânesi hâfız-ı kütübü pederinin 1213'de vefâtı üzerine cihet-i mezbûre birâderleri Tahir Abdullah ve Sârim Mustafa Efendilerle beraber uhdesine tevcîh edildi. Payaslı el-Hâc Mehmed Efendi'den ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm olup ceddi kütübhânesinde mütalaât ve tedrîsât ile iştigâl ve 1251'de irtihâl etdi. Âlim, edîb, şâir idi. Birâderleri de şâir olduklarından bunlarla müşâere ve müzakere-i ulûm ederdi.

Bugünkü dille: Amasyalıdır. Bilginlerdendir; Emîr İmâmzâde Seyyid Sa'dullah Efendi'nin oğludur, Sa'dullah Efendi Seyyid Hacı Halîl Efendi'nin, Halîl Efendi de Emîr İmâm Abdüllatîf Efendi'nin oğludur. Öğrenimi sürerken dedesinin kütüphanesinin hâfız-ı kütübü olan babası 1213'te ölünce bu görev kardeşleri Tâhir Abdullah ve Sârim Mustafa efendilerle birlikte ona verildi. Öğrenimini Payaslı Hacı Mehmed Efendi'nin yanında tamamlayıp ders-i âm oldu, dedesinin kütüphanesinde okumak ve ders vermekle uğraştı ve 1251'de öldü. Âlim, edip ve şairdi. Kardeşleri de şair olduklarından onlarla şiir atışır, ilmî meseleleri konuşurdu.

Hayatı

Doğum yılı bilinmiyor. Babası öldüğünde hâlâ öğrenci olduğuna göre 1799'da genç bir adamdı; ömrü XIX. yüzyılın ilk üçte birini doldurur. Hocası Payaslı Hacı Mehmed Efendi aileden başkalarını da yetiştirmiştir: yeğeni Sârim Mehmed Efendi de öğrenimini onun yanında tamamlamıştır. "Ders-i âm" unvanı, Hükmî'nin herkese açık ders verme yetkisi aldığını gösterir. Hüsameddin onu bir medreseye müderris olarak yazmaz, derslerini kütüphanede verdiğini söyler. Kitaplığın bir okuma ve öğretim yeri olarak da kullanıldığını anlatan bu ayrıntı, maddenin en canlı yanıdır.

Kütüphane ve Aile

Kütüphaneyi Sultan Bayezid Camii'nin ilk imamı Emîr İmâm es-Seyyid el-Hâc Abdüllatîf Efendi yaptırmıştı. Kurucunun ölümünden sonra mütevellilik oğlu Halîl Efendi'ye, onun ölümünde de torunu Sa'dullâh Efendi'ye geçti. Hükmî'nin babası Sa'dullâh Efendi 13 Zilhicce 1153'te (Şubat 1741) Çeribaşı Mahallesi'nde doğmuş, 1196'da (1781-82) Ebûbekir Paşa Medresesi müderrisi, Sultan Bayezid imamı ve dedesinin kütüphanesinin hâfız-ı kütübü olmuştu. On yedi yıldan fazla ders verdikten sonra 1213 Zilkadesinde (Nisan 1799) öldü ve kütüphanenin bahçesine gömüldü. Hüsameddin, Âkifzâde es-Seyyid Abdurrahîm Efendi'nin Kitâbü'l-Mecmû'unda onu çok övdüğünü de not eder.

Sa'dullâh Efendi'nin maddesi oğullarını Abdullah Tâhir, Mehmed Sa'îd ve Mustafa Sârim diye sayar. Hükmî'nin maddesi ise kardeşlerini Tâhir Abdullah ve Sârim Mustafa olarak anar ve Hükmî'ye yalnız "Mehmed" der. Üç oğul arasında başka bir Mehmed bulunmadığından Hükmî'nin Mehmed Sa'îd olması kuvvetle muhtemeldir; ancak bu, iki maddenin yan yana konmasından çıkan bir sonuçtur, Hüsameddin bunu açıkça söylemez. Kardeşlerin adlarına eklenen Tâhir ve Sârim de, Hükmî gibi, mahlas olmalıdır.

Görev ailede bir kuşak daha sürdü. Sârim Mustafa Efendi'nin oğlu Sârim Mehmed Efendi, babasının 1226 Şabanında (1811) ölümünden ve amcası Hâfız Abdullah Efendi'nin feragatinden sonra kütüphanenin hâfız-ı kütübü ve Sazdoğmuş Malikânesi vakfının mütevellisi oldu. 1258 Saferinde (Mart 1842) çocuksuz ölünce kütüphane görevleri aile dışına verildi. Hükmî'nin ölümü böylece kütüphanenin aile elinde geçen son yıllarına düşer. Ailenin geniş şeceresi ve 1915 yangınına kadar ayakta kalan kütüphanenin hikâyesi Hâcezâdeler yazısında anlatılmıştır.

Şiiri

Şiirlerine ulaşılamamıştır. Kardeşler arasındaki "müşâere"nin, yani karşılıklı şiir söyleyip atışmanın haberini veren Hüsameddin, bu söyleşilerden tek beyit kaydetmez; bir divan ya da mecmua adı da vermez. Metin Hakverdioğlu, Amasya Tarihi'ni bir şairler tezkiresi olarak okurken Hükmî'yi dokuzuncu ciltte biyografisi bulunan şairler arasında sayar. Ailenin elinde kalmış olabilecek yazmalar 1915'te kütüphaneyle birlikte yanıp gitmiş olabilir; bu tahmin bir belgeye değil, yalnız duruma dayanır. Sözcük açıklamalarıyla birlikte özgün madde Hükmî Mehmed Efendi-Emîr İmâmzâde es-Seyyid başlığını taşır.

Kronoloji

13 Zilhicce 1153 (Şubat 1741): Babası Sa'dullâh Efendi Çeribaşı Mahallesi'nde doğar.

1196 (1781-82): Sa'dullâh Efendi Ebûbekir Paşa müderrisi, Sultan Bayezid imamı ve kütüphanenin hâfız-ı kütübü olur.

Zilkade 1213 (Nisan 1799): Sa'dullâh Efendi ölür; hâfız-ı kütüblük Hükmî ile kardeşleri Tâhir Abdullah ve Sârim Mustafa'ya verilir.

Şaban 1226 (1811): Kardeşi Sârim Mustafa Efendi ölür.

1251 (1835-36): Hükmî Mehmed Efendi ölür.

Safer 1258 (Mart 1842): Yeğeni Sârim Mehmed Efendi çocuksuz ölür; kütüphane görevleri aile dışına geçer.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar