Yeniçerilerin ve Acemi Ocağı halkının maaş ve künyelerinin tutulduğu defterlere yeniçeri kalemi defterleri denir. Bu defterlerin tutulduğu “efendi dairesi” veya “yeniçeri mukâtaası kalemi”nde hassa bostancıları, yeniçeri sekbanları, solakan denilen padişahın muhafız bölüklerinin, teberdârân, Saray-ı Atik cemaatlerinin maaş ve diğer işlemleri de görülürdü. Bu kalemde toplam 1620 defter bulunmaktadır.¹¹³ Müellif askeri sınıfa ait malumat için yeniçeri orta defteri, yeniçeriyân defterleri, sekbân, sipâhiyân defterleri, süvârî defteri ve ayrıca cebeci ocağı defterlerini kullanmıştır.
Bunların dışında kadı, müderris ve müftü atamalarına ait kayıtlarlarla ilgili ilmiye sınıfına ait Vezaif Defterlerini,¹¹⁴ Küçük Ruznâmçe Kalemi veya Müşâhere-Horân da denilen bu Büyük Ruznâmçe Kalemi'nin yardımcısı olup bazı memurların maaş ve özlük bilgilerinin bulunduğu müşâherehorân defterlerini¹¹⁵, Osmanlı bürokrasisinde birtakım resmî tayinlerin kaydedildiği ruûs defterlerini¹¹⁶, merâsimlerin sırası, kabul günü ve saatlerini gösteren Teşrifât Defterlerini¹¹⁷ Amasyalı müftülerin adları, tayinleri, azilleri, görev yerleri ile ilgili malumat için Müftüyân Defterlerini tahvil ve hisse senetleri ile ilgili bilgi toplarken Eshâm defterlerini¹¹⁸ kullanmıştır.
Yine saraydaki görevliler ile ilgili bilgi aktarırken, saray ağası defterleri, saray-ı hümâyûn defterleri, enderûn defterlerini, çeşitli birimlerde görev yapan şahısların biyografisinde ta’yinât, tahkikat, telhisat, teşrifât-ı ilmiyye, tevcîhât, Tokat mâliye ve tekâüd, mütekâidîn, kapı ağaları, poliçe, zimmet, zeâmet defteri gibi pek çok defter koleksiyonunu inceleyerek bilgi toplamıştır.
Günümüz Türkçesiyle
Yeniçerilerin ve Acemi Ocağı mensuplarının maaş ve künye kayıtlarının tutulduğu defterlere yeniçeri kalemi defterleri denir. Bu defterlerin tutulduğu "efendi dairesi" ya da "yeniçeri mukâtaası kalemi"nde, padişahın muhafız birlikleri olan hassa bostancıları, yeniçeri sekbanları, solaklar, teberdarlar ve Eski Saray (Saray-ı Atik) cemaatlerinin maaş ve öteki işlemleri de görülürdü. Bu kalemde toplam 1620 defter bulunmaktadır. Yazar askerî sınıfa ilişkin bilgiler için yeniçeri orta defteri, yeniçeriyân defterleri, sekban ve sipahiyân defterleri, süvari defteri ve ayrıca cebeci ocağı defterlerini kullanmıştır.
Bunların dışında, kadı, müderris ve müftü atamalarına ait kayıtlarla ilgili ilmiye sınıfına ait Vezâif Defterlerini; Küçük Ruznâmçe Kalemi ya da Müşâhere-horân da denilen, Büyük Ruznâmçe Kalemi'nin yardımcısı olan ve bazı memurların maaş ve özlük bilgilerinin bulunduğu müşâhere-horân defterlerini; Osmanlı bürokrasisinde bir takım resmî atamaların kaydedildiği ruûs defterlerini; törenlerin sırasını, kabul günlerini ve saatlerini gösteren Teşrifât Defterlerini; Amasyalı müftülerin adları, atamaları, görevden alınmaları ve görev yerleriyle ilgili bilgi için Müftüyân Defterlerini; tahvil ve hisse senetleriyle ilgili bilgi toplarken de Eshâm defterlerini kullanmıştır.
Yine saraydaki görevlilerle ilgili bilgi aktarırken saray ağası defterleri, saray-ı hümâyun defterleri, enderun defterlerini; çeşitli birimlerde görev yapan kişilerin biyografisinde ise tayinât, tahkikat, telhisat, teşrifât-ı ilmiyye, tevcîhât, Tokat mâliye ve tekaüt, mütekaidîn, kapı ağaları, poliçe, zimmet, zeâmet defteri gibi pek çok defter koleksiyonunu inceleyerek bilgi toplamıştır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- künye: kişiye ait tanıtıcı kayıt (ad, baba adı, doğum yeri gibi)
- Acemi Ocağı: yeniçeriliğe hazırlanan acemi oğlanların ocağı
- sekban, solak, teberdâr: yeniçeri ve saray muhafız birlik adları
- ilmiye: kadı, müderris, müftü gibi ilim ve yargı görevlilerinin sınıfı
- ruznâmçe: günlük kayıt defteri
- ruûs: resmî atama kayıtları
- teşrifât: törenlere ve protokole ilişkin kayıtlar
- eshâm: hisse senetleri; devlet gelirlerinin hisselere bölünmesi sistemi
- tekaüt: emekliye ayrılma
- zimmet, poliçe, zeâmet: borç kaydı, havale belgesi, büyük dirlik tipi
Yeniçeri Kalemi ve Efendi Dairesi
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'ne göre yeniçeri efendisi de denilen yeniçeri kâtibi, Yeniçeri ve Acemi ocaklarının maaş ve esame kayıtlarının tutulduğu kalemin amiriydi. Ağa Divanı'nın üyesi olarak buradaki davalarda yargılama görevini de üstlenir, bu nedenle ocağın üst kademe subayları kadar önemli sayılırdı. Metindeki "efendi dairesi" bu kalemi anlatır. Hüsameddin'in yeniçeri, sekban, sipahi ve cebeci ocağı defterlerinden yararlanması da, askerî görevlilerin ad, maaş ve görev kayıtlarını bu defterlerden çıkarmak içindir.
Atama ve Maaş Defterleri
İlmiye atamalarına ilişkin vezâif defterleri ile müftüyân defterleri, Amasya tarihinin özellikle âlim ve müftü biyografileri için başvurulacak kaynaklardır. Ruûs defterleri hakkında Recep Ahıshalı'nın TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi ve Cahit Baltacı'nın kadı-asker ruznamçeleri üzerine makalesi dipnotlarda gösterilmiştir. Bu defterlerin Amasya ile ilgili hangi kayıtlarının Hüsameddin tarafından kullanıldığı, giriş metninden değil, kitabın ilgili maddelerinden öğrenilebilir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş, s. 66–67. amasya.bel.tr
- Başbakanlık Osmanlı Arşivi Rehberi, İstanbul 2017, s. 76, 115, 157, 163.
Akademik çalışmalar
Kitaplar
- Recep Ahıshalı, "Ruûs", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 35, İstanbul 2008, s. 272-273.
- Cahit Baltacı, "Kadî-asker Rûznâmçelerinin Tarihi ve Kültürel Ehemmiyeti", İslam Medeniyeti Mecmuası, c. 4, S. 1, Temmuz 1979, s. 55-100.