AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · ESER VE YAZAR HAKKINDA · 2. AMASYA TARİHİ HAKKINDA · 2.4. Eserin Kaynakları · 2.4.2. Arşiv Kaynakları

2.4.2.9. Kassâm-Muhallefât Defterleri

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, Giriş: Eser ve Yazar, s. 64–65 • Hazırlayan: Doç. Dr. Songül KEÇECİ KURT

Özgün Metin

"Bölmek" manasındaki kısmet mastarından türeyen kassam "taksim eden, bölüştüren" anlamında olup Osmanlı Devleti’nde kassam; özellikle miras davalarına bakan, gerekli incelemeleri sonucunda davayı karara bağlayarak terekeyi mirasçılar arasında pay eden görevli olarak anlam kazanmıştır.¹⁰⁶ Dolayısıyla askeri ve beledi olarak iki ayrı kassam bulunmaktadır. Askeri kassam berat sahibi olan zümrenin miras taksimi ile görevliyken, beledi kassam bu zümre dışındakilerin miras paylaşımından sorumlu tutulmuştur. Kassamın bulunmadığı bölgelerde onun vazifesini naipler yerine getirmiştir. Kassamın gözetiminde, vefat eden kişinin terekesi kayıt altına alınmıştır. Böylece kadılıklarda bağımsız bir kassam defteri yer almaktadır.¹⁰⁷ Ayrıca belgelerde “geride kalan; geriye bırakılan” anlamındaki muhallefin çoğulu olarak “muhallefât” veya “tereke” veya “metrukat” kelimeleri de geçmektedir. Aslında Osmanlı hukukuna göre ölen kişilerin geride bıraktıkları eşya ve mallarının tesbit ve taksimi kadıların görevleri arasındadır. Zamanla mirasın taksimi işi kadıların maiyetindeki kassâm denilen memurlara bırakılmış fakat sivil kesimin miras taksimini kadıya yaptırması isteğe bağlı kalmıştır. Eğer mirasçılar veya alacaklılar taleb ederse ya da mirasçılar arasında küçük çocuklar varsa miras taksimine kadı müdahale edebilirdi. Ayrıca askerî zümre mensuplarının terekesinin kayıt altına alınması da zorunludur. Bu nedenle şer‘iyye sicillerinde görülen tereke kayıtlarının çoğu askerî zümre mensuplarına ait muhallefâttan meydana gelmektedir.¹⁰⁸ Kassâm, muhallefât defterleri özellikle biyografilerin yazımında isim tespiti, çocuklarının isimlerinin veya mirasçılarının tespiti gibi soy takibinde müellifin faydalandığı kaynaklardır.

Dipnotlar

  • 106 Said Öztürk, “Kassam,” TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24, İstanbul, 2001, s. 579.
  • 107 Fatih Bozkurt, Osmanlı Dönemi Tereke Defterleri ve Tereke Çalışmaları, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, c. 11, S.22, 2013, s. 196-197.
  • 108 Tahsin Özcan, “Muhallefât”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 30, İstanbul, 2005, s. 406.
Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Sözlükte "bölmek" anlamındaki kısmet kökünden türeyen kassâm, "paylaştıran, bölüştüren" demektir. Osmanlı Devleti'nde kassâm, özellikle miras davalarına bakan, gerekli incelemeleri yaptıktan sonra davayı karara bağlayan ve terekeyi mirasçılar arasında paylaştıran görevli anlamını kazanmıştır. Bu yüzden askerî ve belediye olmak üzere iki ayrı kassâm bulunuyordu. Askerî kassâm, berat sahibi olan sınıfın miras paylaşımından sorumluydu; belediye kassâmı ise bu sınıfın dışındakilerin miras paylaşımına bakardı. Kassâmın bulunmadığı bölgelerde onun görevini kadı vekilleri (naipler) yerine getirirdi. Kassâmın gözetiminde ölen kişinin terekesi kayda geçirilirdi. Böylece kadılıklarda bağımsız bir kassâm defteri yer almıştır. Ayrıca belgelerde "geride kalan, geriye bırakılan" anlamındaki muhallef sözcüğünün çoğulu olarak "muhallefât", ayrıca "tereke" ya da "metrukât" sözcükleri de geçer. Osmanlı hukukuna göre ölenlerin geride bıraktığı eşya ve malların belirlenmesi ve paylaştırılması aslında kadıların görevleri arasındaydı. Zamanla miras paylaştırma işi kadıların yanındaki kassâm denilen memurlara bırakıldı; ancak sivil kesimin mirasını kadıya paylaştırması isteğe bağlı kaldı. Mirasçılar ya da alacaklılar isterse, ya da mirasçılar arasında küçük çocuklar varsa kadı miras paylaşımına müdahale edebilirdi. Askerî sınıf mensuplarının terekesinin kayda geçirilmesi ise zorunluydu. Bu nedenle şer'iyye sicillerinde görülen tereke kayıtlarının çoğu askerî sınıf mensuplarının terekesinden oluşur. Kassâm ve muhallefât defterleri, özellikle biyografilerin yazımında ad belirlemek, çocukların adlarını ya da mirasçıları saptamak gibi soy takibinde yazarın yararlandığı kaynaklardır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • kassâm: mirası mirasçılar arasında paylaştıran görevli
  • tereke, muhallefât, metrukât: ölenin geride bıraktığı mal varlığı
  • berat: padişahın verdiği görev ya da ayrıcalık belgesi; askerî sınıf bu belgeyle belirlenirdi
  • naip: kadının yerine bakan vekil
  • şer'iyye sicili: kadı mahkemesi defteri

Kassâm Kimdi, Ne İş Yapardı

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'ne göre kassâmlar adliye görevlilerinin ikinci derecesinde, kadının yardımcısı sayılırdı. Kassâmlık Osmanlı'da daha bağımsız bir yapıya kavuşmuş ve askerî ve reâyâ (sivil halk) kassâmlığı diye ikiye ayrılmıştır. Birincisi yönetici sınıfın mirasını kazasker adına, ikincisi halkın terekesini kadılar adına paylaştırırdı. Kassâm çalışmaya çıkarken yanında terekeyi deftere geçiren bir kâtip, mala değer biçen bilirkişiler ve yardımcılar götürürdü. Tereke kalemleri kassâmın önünde defterine yazılır, bilirkişi ve mirasçıların yanında piyasayı bilen tellalların biçtiği değerler kayda geçilirdi. Kassâmlar paylaştırdıkları terekeden "resm-i kısmet" adıyla binde 15 ile 25 arasında bir resim alırdı; uygulamada bu oran binde 8,5 ile 35 arasında değişebiliyordu.

Hüsameddin'in metni, kassâm ve muhallefât defterlerini soy takibi için kullandığını söyler. Bunun nedeni, tereke kaydının başlık kısmında ölenin kimliği, unvanı, mesleği, oturduğu ve öldüğü yer, ölüm tarihi ve mirasçılarının kimler olduğunun yazılmasıdır. İkinci kısımda kalan malların ayrıntılı dökümü ve bilirkişinin biçtiği değerler, üçüncü kısımda cenaze giderleri ile borçlar, son kısımda ise her mirasçının payı yazılır. İstanbul sicillerinin yaklaşık yüzde 40'ının tereke ve miras kayıtlarından oluştuğu belirtilir.

Askerî kassâmlıkla ilgili son düzenleme tarihi de bilinmektedir: Şer'î mahkemelerin kaldırılmasına dair 1924 tarihli kanunla bu mahkemelerin görevleri asliye mahkemelerine devredilmiş, kassâm mahkemesinin işini asliye mahkemeleri içindeki altıncı hukuk dairesi üstlenmiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, Giriş, s. 64–65. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Giriş: Eser ve Yazar içindekiler