AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · ESER VE YAZAR HAKKINDA · 2. AMASYA TARİHİ HAKKINDA · 2.4. Eserin Kaynakları · 2.4.2. Arşiv Kaynakları

2.4.2.10. Mukataât Defterleri

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, Giriş: Eser ve Yazar, s. 65 • Hazırlayan: Doç. Dr. Songül KEÇECİ KURT

Özgün Metin

Mukâtaalar, senelik belli bir bedel karşılığında devlet adamlarına verilir veya emanet usulü ile idare edilirdi. Buradan elde edilen gelirlerin toplandığı yere de "Mukâtaât hazinesi" denilmiştir. Bu hazineye ait 778 defter bulunmaktadır. Bunun dışında mukataât defteri adı altında başka kalemlerde de defterler bulunmaktadır. İltizama verilen bir mukataanın isminin, kime verildiğinin, ait olduğu tahvil döneminin veya yılının, iltizam bedeli bilgileri maddeler halinde deftere kaydedilirdi. Bu defterlere 17. ve 18. yüzyılda “mukataa defterleri” denilmiştir.¹⁰⁹ Müellifin en çok yararlandığı kaynaklardan biridir. Özellikle malikane mutassarrıflığı, mukataa emini ve mukataa mültezimi görevlerini üstlenenlerin kayıtları dolayısıyla bu defterler kullanılmıştır.

Dipnotlar

  • 109 Başbakanlık Osmanlı Arşiv Rehberi, s. 159.
Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Mukâtaalar, yıllık belli bir bedel karşılığında devlet adamlarına verilir ya da emanet usulüyle yönetilirdi. Buradan elde edilen gelirlerin toplandığı yere de "Mukâtaât hazinesi" denilmiştir. Bu hazineye ait 778 defter bulunmaktadır. Bunun dışında mukâtaât defteri adı altında başka kalemlerde de defterler vardır. İltizama verilen bir mukâtaanın adı, kime verildiği, ait olduğu tahvil dönemi ya da yılı ve iltizam bedeli gibi bilgiler madde madde deftere kaydedilirdi. Bu defterlere 17. ve 18. yüzyılda "mukâtaa defterleri" denilmiştir. Yazarın en çok yararlandığı kaynaklardan biridir. Bu defterler, özellikle malikâne mutasarrıflığı, mukâtaa emini ve mukâtaa mültezimi görevlerini üstlenenlerin kayıtları için kullanılmıştır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • mukâtaa: devlet gelirinin belli bir bedelle bağlanan birimi
  • iltizam: vergi toplama hakkının belli bir bedelle özel kişiye verilmesi
  • mültezim: iltizamı üstlenen, vergi toplama hakkını satın alan kişi
  • emanet usulü: gelirin devlet görevlisince doğrudan toplanması
  • tahvil: iltizam döneminin başlangıcı; bir ila üç yıllık sözleşme süresi
  • malikâne: mukâtaanın ömür boyu devredilen biçimi
  • mutasarrıf: bir gelir ya da mülk üzerinde yetkili kişi
  • emin: devlet adına gelir toplayan ya da yöneten görevli

Mukâtaa ve Malikâne Sistemi

Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'ne göre mukâtaa, başlangıçta vergilerin belli bir miktar karşılığında iltizama verilmesini anlatırdı; zamanla iltizamın konusu olan vergi birimini anlatan bir terime dönüştü. Mukâtaalar çok çeşitliydi: yılda birkaç yüz akçe getirenler olduğu gibi on ya da yirmi milyon akçeyi bulanlar da vardı. Bazıları bir köy sınırı içinde kalır, bazıları birkaç eyaleti kapsardı. Merkezdeki kayıtta Başmuhasebe adlı büro en büyüğüydü. Tokat gibi uzak bölgelerdeki mukâtaalar Başmuhasebe'de grup hâlinde kayıtlıydı.

Malikâne sistemi 1695'te uygulanmaya başlanmış ve mukâtaaların ömür boyu iltizama verilmesini getirmiştir. Müzayedede en yüksek peşinatı (muaccele) veren kişiye berat verilirdi. Malikâneci ölünce mukâtaa "mahlûl" sayılıp yeniden ihaleye konurdu. Bu sistemde malikâne sahiplerinin büyük çoğunluğu orta ve üst düzey askerî sınıf mensuplarıydı. Çoğu İstanbul'da oturan malikâne sahipleri vergiyi çoğu kez kendileri toplamaz, birini görevlendirir ya da iltizama verirdi. Hüsameddin'in malikâne mutasarrıfı, mukâtaa emini ve mültezimi olarak kaydedilenleri bu defterlerden araması bu yüzden anlaşılırdır: bu görevleri üstlenenlerin adı, görev yılı ve bedeli bu defterlerde kayıtlıdır.

Vakıf Arşivindeki Mukâtaa Defterleri

Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi'nde ayrı bir mukâtaa defteri serisi vardır; bu seri hicrî 1050-1330 (miladî 1640-1911) arasını kapsayan 88 defterden oluşur ve vakıf mukâtaalarıyla ilgilidir. Burada mukâtaa, vakıf arsası üzerindeki mülk bina için vakfa ödenen yıllık ücret anlamındadır. Metindeki "mukâtaât hazinesi" ve 778 defter, Osmanlı Arşivi'ndeki mali serilere aittir ve bu vakıf serisiyle karıştırılmamalıdır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Giriş: Eser ve Yazar içindekiler