AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · ESER VE YAZAR HAKKINDA · 2. AMASYA TARİHİ HAKKINDA · 2.4. Eserin Kaynakları · 2.4.2. Arşiv Kaynakları

2.4.2.11. Musakkafât-Mahlûlât Defterleri

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, Giriş: Eser ve Yazar, s. 65–66 • Hazırlayan: Doç. Dr. Songül KEÇECİ KURT

Özgün Metin

Osmanlı Devleti’nde müsakkafât denilen dükkan, depo, fırın, mağaza, mahsen, oda ve benzeri icar getiren emlak ile kurulan vakıflar mevcuttur. Bu emlakların türü ve miktarı, bu tür vakıfların intikalleri ve benzeri bilgilerin kaydedildiği defterler önemli kaynaklar arasındadır.¹¹⁰ Bu defterlerde çeşitli vakıflara ait akârın yerleri, sınırları, işletim şekli, kira bedellerine dair kayıtlar bulunmaktadır. Bazı defterlerde icare, temessük, ferâğ ve intikâl kayıtları bulunsa da musakkafât kayıtlarının çoğunlukta olması sebebiyle bu defterlere Musakkafât Defterleri denilmiştir.¹¹¹ “Mahlûlât” geride mîrasçı bırakmadan ölen kimselerden vakıflara veya devlet hazînesine kalan topraklar, mallar, mîraslara denilmektedir. Bu toprakların, malların, mîrasların kaydedildiği defterlere de mahlûlât defterleri denilmektedir.¹¹² Her iki defter serisi yine vakıflarla ilgili kayıtlarda kullanılmıştır.

Dipnotlar

  • 110 Osman Köksal, Osmanlı Şehrinin Kandilleri Mi Sönüyor? 19. Yüzyıl Sonunda Selanik’te Maddi Müzâyaka İçerisine Düşen Bazı Vakıflar Üzerine Bir Değerlendirme, Osmanlı Dönemi Balkan Şehirleri 2, Gece Kitaplığı, Ankara, 2017, s. 725.
  • 111 https://www.vgm.gov.tr/kurumsal/vakif-kayitlar-arsivi/belge-ornekleri
  • 112 https://katalog.devletarsivleri.gov.tr
Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Osmanlı Devleti'nde musakkafât denilen dükkân, depo, fırın, mağaza, ambar, oda ve benzeri kira getiren mülklerle kurulan vakıflar vardır. Bu mülklerin türü ve miktarı, bu tür vakıfların el değiştirmeleri (intikalleri) ve benzeri bilgilerin kaydedildiği defterler önemli kaynaklar arasındadır. Bu defterlerde çeşitli vakıflara ait gelir getirici mülklerin yerleri, sınırları, işletilme biçimi ve kira bedellerine ilişkin kayıtlar bulunur. Bazı defterlerde kiralama, temessük, ferâğ ve intikal kayıtları da bulunsa da musakkafât kayıtları çoğunlukta olduğu için bu defterlere Musakkafât Defterleri denilmiştir. "Mahlûlât", geride mirasçı bırakmadan ölen kişilerden vakıflara ya da devlet hazinesine kalan topraklara, mallara ve mirasa denir. Bu toprakların, malların ve mirasların kaydedildiği defterlere de mahlûlât defterleri denir. Bu iki defter serisi de yine vakıflarla ilgili kayıtlarda kullanılmıştır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • musakkafât: gelir getiren çatılı vakıf yapıları (ev, han, dükkân, hamam, değirmen gibi)
  • akâr: vakfa gelir sağlayan taşınmaz
  • icare: kiralama
  • temessük: senet, belge
  • ferâğ: bir mülkün hakkının başkasına devredilmesi
  • intikâl: el değiştirme, geçme
  • mahlûl: sahipsiz kalmış, mirasçısı çıkmamış

Musakkafât Defterleri

Musakkafât sözcüğü çatı anlamındaki sakf kökünden gelir. Vakıf kavramlarında ev, han, kervansaray, konak, hamam, değirmen, dükkân, imalathane, pazar yeri gibi gelir getiren yapılar için kullanılmıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün arşivindeki Musakkafât Defterleri hicrî 1089-1293 (miladî 1679-1877) arasına ait on defterdir. Bu serinin tanımı, Hüsameddin'in kitabına yazılan girişteki cümleyle örtüşür: yerleri, sınırları, işletim biçimi, kira bedelleri.

Mahlûlât ve Vakıflar

Mahlûl terimi mukâtaa sisteminde de geçer: malikâne sahibi ölünce mukâtaa mahlûl sayılıp yeniden ihaleye konurdu. Burada ise vakıflara ve devlete kalan, mirasçısız malı anlatır. Muhallefât maddesine göre vâris bırakmadan ölen ya da mirasçıları belirlenemeyen kişilerin terekesiyle ilgili işlere muhallefât kalemi bakar, mallar aynen saklanamıyorsa paraya çevrilirdi.

Hüsameddin'in bu iki defter serisinden hangi vakıfları çıkarttığı bu giriş bölümünden anlaşılmaz. İlgili maddelerde bu defterlere yapılan atıflar tek tek aranmalıdır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • Osman Köksal, "Osmanlı Şehrinin Kandilleri Mi Sönüyor?", Osmanlı Dönemi Balkan Şehirleri 2, Gece Kitaplığı, Ankara 2017, s. 719-732.

Giriş: Eser ve Yazar içindekiler