Târîhen iki Cemâleddîn Aksarâyî vardır. Her ikisinin de Amasya’ya ve târîhine ta’alluk-ı tâmmı olduğundan tercemelerini ve sülâlelerini yazmak zarûreti hâsıl oldu. Birinci Cemâleddîn İbrâhim Aksarayî, Konya Aksarây’ından İlyâs bin Alî mahdûmudur.²²⁴
Arab müverrihlerinin yazdığı üzere ibtidâ Konya’da Şehâbeddîn Ahmed bin Mes’ûd el-Konevî’den tederrüs ve tahsîl-i ulûm etmekte iken 675’de üstâdıyla beraber Şâm’a gitdi. Ba’dehû Mısır’a gidip Ebu’l-Abbâs Ahmed es-Surûcî’den ikmâl-i tahsîl edib orada bir müddet ders okuttu.
Ba’dehû Anadolu’ya avdet edib Amasya’da ikâmetle hayli zamân tedrîs-i ulûm ederek iştihâr etdi.²²⁵ Bir müddet Hânkâh-ı Mes’ûdî şeyhi, ba’dehû Halfet Gâzi müderrisi [148] oldu. 712’de Amasya hükümdârı olan Sultân Tâceddîn Altûnbaş-ı Selçukî devrinde Amasya kâdı’l-kudâtı nâibi görüldü.
715’de İşboğa Noyin’in mezâlim ü tâzyîkâtı yüzünden Amasya’yı terk edib sânîyen Mısır’a gitdi. Orada Fayyum Hânkâhı şeyhi olarak bir müddet kaldı. Ba’dehû Malatya’ya gidip emîri Alâaddîn Turalı Bey’in binâ etdiği hânkâhı şeyhi oldu.
719’da Malatya’da esen bâd-ı sarsar Malatya’yı tahrîb ve emîr-i mû’mâileyhi ve evlâdını ve pek çok halkı ihlâk etdiğinden orayı da terk edib sânîyen Amasya’ya geldi. İkinci def’a Hânkâh-ı Mes’ûdî şeyhi olup tedrîs ve tezkire muvâzabet etdi. Bir müddet de Lârende kâdısı oldu.
726’da Sivas emîri Çobanzâde Emîr Timurtaş Bey’in da’veti üzerine Sivas’a gitdi. Orada bir müddet kalıp 727’de vefât etdi. Sivas’da medfûndur. Âlim, fâzıl, usûl u fürû’a vâkıf, müteşerri’ bir zât idi.
Mahdûmları Fahreddîn İlyâs, Şemseddîn Ahmed Çelebilerdir. Bunların her ikisi de Amasya’da ikâmet etmişlerdir. [149] Fahreddîn İlyâs Çelebi meşâhîr-i fuzalâdan olup Amasya’da medfûndur. Mahdûmu Hacı Mehmed Çelebi’dir. Bunun mahdûmu el-Hâc İbrâhim Çelebi olup oğulları Mehmed, Mahmûd Çelebilerdir.
Mehmed Çelebi oğulları Muhyiddîn Mehmed, Kıvâmeddîn Kâsım, Alâaddîn Alî Çelebilerdir. Muhyiddîn Mehmed Çelebi kibâr-ı kudâttandır. Kıvâmeddîn Kâsım Çelebi İstanbul kâdısıdır. Alâaddîn Alî Çelebi de “Şeyhülislâm Zenbilli Alî Efendi” demekle meşhûrdur.
Mahmûd Çelebizâde Cemâleddîn Mehmed Çelebi Halvetiyye meşâyih-i kibârından olup “Çelebi Halîfe” demekle meşhûrdur. Bunun yeğeni Muhyiddîn Mehmed Efendi bin Kâsım Çelebi bin Mahmûd Çelebi de kibâr-ı meşâyihdendir. Bunların evlâdı Amasya’da teselsül etmişdir.
Cemâleddîn Aksarâyî’nin diğer mahdûmu Şemseddîn Ahmed Çelebi de ulemâdandır. Bunun mahdûmu Bursa kâdısı Aksarayîzâde Alâaddîn Alî Çelebi olup bunun mahdûmu Bursa’da müderris ve müftü olan Şemseddîn Ahmed Çelebi’dir. [150]