Özgün Metin

Kaynakta bu şiirden yalnız aşağıdaki beyit yayımlanmıştır; şiirin tamamı yayımlanmamıştır.

Yandı ‘anber-i micmer-i sîm içre dûd-ı mevkîbi
Ka‘be-i ḥüsni siyeh-pûş eyledi hem müşk-nâb (1121)

Günümüz Türkçesiyle

1. Gümüş buhurdanın içinde amber yandı; (yazının) dumanı güzellik Kâbe'sine siyahlar giydirdi ve onu saf misk gibi kokuttu. (Beyit tam açık değildir; "mevkîbi" kelimesinin anlamı belirlenemedi.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Âkif'in divanındaki üç tarih manzumesinden birincisinin son beytidir. Öntürk ile Tunçadam'a göre "Tariḫ-i haṭ-âverden-i vezîr-i secencel-żamîr Ḳa’îm-maḳâm Pâşâ" başlığını taşıyan bu kıt'a 25 beyittir ve Kaymakam Paşa'nın yazdığı bir şerh kitabı hakkında yazılmıştır. Makale manzumenin tamamını yayımlamamış, yalnız tarih beytini Arap harfli metni ve çeviriyazısıyla vermiştir. Mısra sonundaki "(1121)" kaydı neşre aittir ve ebced hesabıyla bulunan yılı gösterir.

Anlam ve Söz Sanatları

Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerlerinin (ebced) toplamıyla veren bir mısra ya da sözle bildirmektir. Makaledeki Arap harfli yazımla ikinci mısraın harflerini topladık; toplam 1121 eder ve neşrin verdiği tarihi doğrular. Aynı yazımla ilk mısra 1111 verir. Öntürk ile Tunçadam tarihin "dü-tâ" yöntemiyle düşürüldüğünü söyler; bu yöntemin bu beyitte nasıl uygulandığı makalede açıklanmaz. Anlam bakımından beyit kokulu ve karanlık imgelerle örülüdür: gümüş buhurdanda yakılan amber, dumanı ve misk. "Ka‘be-i ḥüsn" (güzellik Kâbe'si) sözü, siyah örtüsüyle örtülü Kâbe'yi hatırlatır; siyah mürekkeple yazılmış bir kitabın sayfalarının bu örtüye benzetildiği düşünülebilir. Bu yorum bizimdir ve "mevkîbi" kelimesinin anlamı belirlenemediği için aktarım yaklaşıktır.

Tarihî Bağlam

Öntürk ile Tunçadam, şairin Dâmâd Ali Paşa ile ilişkisinin güçlü olduğunu gösteren delillerden birinin, Ali Paşa'nın şerh türündeki eseri hakkında yazdığı 1710 tarihli manzume olduğunu söyler; bu kıt'a o manzumedir. Hicrî 1121 yılı, Mart 1709 ile Mart 1710 arasına denk gelir. Şairin hayatı için Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

  • Tolga Öntürk ve Özcan Tunçadam, "Amasyalı 'Îdî-zâde Âkif Mustafa ve Divanı", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 6(12), 2020, s. 259-281 (metin: s. 265). https://doi.org/10.28981/hikmet.683811

Çevrimiçi kaynaklar