Özgün Metin

Kaynakta bu şiirden yalnız aşağıdaki beyit yayımlanmıştır; şiirin tamamı yayımlanmamıştır.

Zülâl-âsâ ḳalmadan aḳdı ‘Âkif âb târîḫi
Gel iç kim selsebîliñ ḥükmün itdi Vâlide icrâ (1120)

Günümüz Türkçesiyle

1. Âkif, bu su tarihi kalemden duru bir su gibi aktı: Gel iç, çünkü Valide (Sultan) Selsebil'in hükmünü yerine getirdi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Âkif'in divanındaki üçüncü tarih manzumesinin son beytidir. Öntürk ile Tunçadam'a göre "Tariḫ-i çeşme-i ḫoşgüvâr der-Üsküdâr" başlığını taşıyan bu kıt'a 12 beyittir ve Sultan III. Ahmed'in annesi Gülnuş Emetullah Sultan'ın Üsküdar'da 1120 (1708-09) yılında yaptırdığı külliyedeki çeşmenin yapılış tarihini verir. Makale manzumenin tamamını yayımlamamış, yalnız tarih beytini Arap harfli metni ve çeviriyazısıyla vermiştir. Mısra sonundaki "(1120)" kaydı neşre aittir.

Anlam ve Söz Sanatları

Makaledeki Arap harfli yazımla ikinci mısraın harflerini topladık; toplam 1120 eder ve neşrin verdiği tarihi doğrular. Tarih mısraı bir davetle başlar: "Gel iç". Çeşme tarihlerinde sık görülen bu söyleyiş, okuyanı hem suyu içmeye hem de mısraın hesabını yapmaya çağırır. "Selsebil", Kur'an'da adı geçen cennet pınarıdır; şair, Valide Sultan'ın yaptırdığı çeşmeyle bu cennet pınarının hükmünü yeryüzünde yerine getirdiğini söyler. İlk mısrada şair, tarihin kaleminden duru bir su gibi aktığını belirtir; böylece su, şiir ve kalem birbirine bağlanır. Çeviriyazıdaki "ḳalmadan" kelimesi, makaledeki Arap harfli metinde "قلمدن" (kalemden) diye yazılmıştır; günümüz Türkçesi bu okumaya göre verilmiştir.

Tarihî Bağlam

Öntürk ile Tunçadam'ın aktardığına göre Gülnuş Emetullah Sultan adıyla anılan Üsküdar'daki bu külliyede cami, sıbyan mektebi, türbe, imaret, su haznesi, dükkânlar ve hünkâr kasrı bulunur; Valide Sultan 1127 (1715) yılında ölünce burada, kendi türbesine gömülmüştür. Yazarlar, şairin bu çeşmeye tarih düşürmesinin onun bu sıralarda İstanbul'da bulunduğunu düşündürdüğünü söyler. Çifçi de Âkif'in Mısır'dan sonra 1708 sıralarında İstanbul'a gelmiş olması gerektiğini yazar. Şairin hayatı için Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

  • Tolga Öntürk ve Özcan Tunçadam, "Amasyalı 'Îdî-zâde Âkif Mustafa ve Divanı", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 6(12), 2020, s. 259-281 (metin: s. 266). https://doi.org/10.28981/hikmet.683811
  • Mehmet Faruk Çifçi, "İbnü'l-Verdî'den 'Îdîzâde'ye Makâmelerde Veba Algısı", Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 2021, s. 296-297. https://doi.org/10.17859/pauifd.913179

Çevrimiçi kaynaklar