Özgün Metin

Kaynakta bu şiirden yalnız aşağıdaki beyit yayımlanmıştır; şiirin tamamı yayımlanmamıştır.

Didüm feryâd-ı riḳḳat-i ḫayrla târiḫ idüp ‘Âkif
Gidüp Bayrâm Efendi ḳıldı şîven-i ‘ıydımı hey vâh (1112)

Günümüz Türkçesiyle

1. Ben Âkif, hayır dualarla dolu, yürek yakan bir feryatla tarih düşürüp dedim: Bayram Efendi gidip bayramımı (ıydımı) yasa çevirdi, eyvah.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Âkif'in divanındaki ikinci tarih manzumesinin son beytidir. Öntürk ile Tunçadam'a göre "Tariḫ-i intiḳâl-i vâlid-i laṭîfü'l-ḫıṣâl raḥmetullâhu" başlığını taşıyan bu kıt'a 18 beyittir; şair babasının ölümünden duyduğu derin üzüntüyü ve onun güzel huylarını sayar. Makale manzumenin tamamını yayımlamamış, yalnız tarih beytini Arap harfli metni ve çeviriyazısıyla vermiştir. Mısra sonundaki "(1112)" kaydı neşre aittir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin inceliği ikinci mısradadır. Şairin babası Bayram Efendi, Arapça "bayram" anlamına gelen "‘ıyd" kelimesinden türemiş "Îdî" mahlasıyla şiir yazardı; Âkif'in "Îdîzâde" lakabı da buradan gelir. "Bayram Efendi gidip bayramımı yasa çevirdi" sözü, babanın adını, mahlasını ve şairin kendi lakabını tek bir tevriye içinde buluşturur: babanın ölümü, şairin "bayramının", yani hem sevincinin hem de kimliğinin kaynağı olan "Îdî"nin yitirilmesidir. Makaledeki Arap harfli yazımla ikinci mısraın ebced toplamını hesapladık: 1111 eder, neşrin verdiği 1112'den bir eksiktir. Fark, büyük olasılıkla nüshadaki bir harfin, örneğin "Bayram" adının "بایرام" diye elifle yazılmasının makaledeki yazımda yer almamasından kaynaklanır; bu açıklama bizim tahminimizdir.

Tarihî Bağlam

Hicrî 1112 yılı Haziran 1700 ile Haziran 1701 arasına denk gelir. Hüsameddin'e göre Îdî Bayram Efendi mevâlîden bir âlimdi ve Âkif doğduğunda Amasya müftüsüydü; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü onun II. Bayezid Medresesi'nde müderrislik yapan, divan sahibi bir şair olduğunu yazar. Şairin na'tındaki "Anne de baba da gitti" sözü de bu yetimliği anar. Şairin hayatı için Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Tolga Öntürk ve Özcan Tunçadam, "Amasyalı 'Îdî-zâde Âkif Mustafa ve Divanı", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 6(12), 2020, s. 259-281 (metin: s. 265). https://doi.org/10.28981/hikmet.683811

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar