Özgün Metin

Kaynakta bu şiirden yalnız aşağıdaki beyit yayımlanmıştır; şiirin tamamı yayımlanmamıştır.

Zülf ü ruḫıñla siyeh ü ḫaṭṭıñ hevâsı dehre meh
Ṣad renkler geçer siyeh ü sürḫ ü sefîd ü sebz ü zerd

Günümüz Türkçesiyle

1. Zülfün, yanağın, ayva tüyün ve ay yüzünün sevdası yüzünden dünyada yüz türlü renk geçer: siyah, kırmızı, beyaz, yeşil ve sarı. (İlk mısraın okunuşu tam açık değildir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Âkif'in divanındaki 11. gazelin 4. beytidir. Öntürk ile Tunçadam'a göre bu gazelde siyah, kırmızı, beyaz, yeşil ve sarı renkleri birlikte redif olarak kullanılmıştır; beytin ikinci mısraının sonundaki "siyeh ü sürḫ ü sefîd ü sebz ü zerd" sözü bu rediftir. Makale gazelin tamamını yayımlamamıştır; vezin belirtilmemiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Divan şiirinde sevgilinin güzellik unsurlarının her biri bir renkle anılır: zülüf siyah, yanak kırmızı ya da beyaz, yanaktaki ince tüyler (ḫaṭ) yeşil, âşığın benzi ise sarıdır. Beyitte ilk mısrada sayılan güzellik unsurları ile ikinci mısradaki renkler arasında bir leff ü neşr ilişkisi sezilir, ama bu eşleştirme bizimdir ve ilk mısraın okunuşu tam açık değildir. Beş rengin redif olarak her beyitte tekrarlanması, alışılmış bir mazmunu şiirin bütün yapısına yayan cesur bir denemedir.

Tarihî Bağlam

Öntürk ile Tunçadam, XVII. yüzyıldan itibaren divan şiirinde renklere yeni simgesel anlamlar yüklendiğini belirten Recep Demir'e dayanarak Âkif'in divanında da renklerin simgesel kullanıldığını söyler. Yazarlara göre farklı renklerin birlikte redif olarak kullanılması daha sonra Şeyh Gâlib'de de görülür. Âkif'in bu gazeli bu bakımdan Şeyh Gâlib'den önceki bir örnek olarak dikkat çeker. Şairin hayatı için Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

  • Tolga Öntürk ve Özcan Tunçadam, "Amasyalı 'Îdî-zâde Âkif Mustafa ve Divanı", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 6(12), 2020, s. 259-281 (metin: s. 267). https://doi.org/10.28981/hikmet.683811

Çevrimiçi kaynaklar