Özgün Metin

Şâ‘iriñ ḫandesi rûyinde ġamı bâldedir
Ḫâmeniñ cilvesi ẓâhirde ḫamı nâldedir

Günümüz Türkçesiyle

1. Şairin gülüşü yüzündedir, gamı ise gönlündedir; kalemin cilvesi görünüştedir (yazıdadır), büklümü ise kamışındadır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, divanın sonundaki müfredler arasından alınmıştır. Müfred, tek başına bir şiir sayılan, kendi içinde tamamlanmış tek beyittir. Öntürk ile Tunçadam'a göre divanda çoğu Türkçe otuz bir müfred vardır; makalede bunlardan ikisi örnek olarak verilmiştir. Beytin iki mısraı "-ldedir" sesleriyle (bâldedir, nâldedir) kafiyelidir. Neşirde vezin gösterilmemiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, şair ile kalem arasında bir benzetme kurar. Şair dışarıya gülen bir yüz gösterir, gamını ise içinde saklar; kalem de yazıda zarif bir cilve gösterir, ama eğriliği, büklümü görünmeyen kamış gövdesindedir. "Bâl" kelimesi gönül, iç anlamında kullanılmıştır; "nâl" ise kalem kamışını anlatır. İki mısra arasında ses ve yapı bakımından sıkı bir denklik vardır: "ḫande" ile "ḫâme", "ġam" ile "ḫam", "bâl" ile "nâl" kelimeleri birbirine yakın seslerle karşılıklı yerleştirilmiştir. Bu ses oyunu beytin asıl inceliğidir. "Bâl" ve "nâl" kelimelerinin bu anlamlarla okunması bizimdir; neşir beytin anlamını vermez.

Tarihî Bağlam

Beytin ne zaman yazıldığı bilinmez. Öntürk ile Tunçadam Âkif'in gazellerinde karamsar bir ruh hâlinin kendini gösterdiğini söyler; dışı gülen, içi gamlı şair imgesi bu yorumla örtüşür. Şairin hayatı için Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

  • Tolga Öntürk ve Özcan Tunçadam, "Amasyalı 'Îdî-zâde Âkif Mustafa ve Divanı", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 6(12), 2020, s. 259-281 (metin: s. 280). https://doi.org/10.28981/hikmet.683811

Çevrimiçi kaynaklar