Özgün Metin

Kaynakta bu şiirden yalnız aşağıdaki beyit yayımlanmıştır; şiirin tamamı yayımlanmamıştır.

Ṣadr-ı dâmâd şehinşâh-ı ‘Alî Pâşâ kim
‘Aḳl-ı evvel olur olsa aña ẟânî vü naẓîr

Günümüz Türkçesiyle

1. Padişahın damadı, sadr (vezir) Ali Paşa ki, ona bir ikinci ve bir benzer olsa, o ancak ilk akıl (akl-ı evvel) olabilir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit, Âkif'in divanındaki ilk kasidenin 58. beytidir. Öntürk ile Tunçadam'a göre 96 beyitlik bu kasidenin medhiye bölümünün son 16 beyti Dâmâd Ali Paşa'ya ayrılmıştır; beyit bu kısımdandır. Makale kasidenin tamamını yayımlamamıştır. Vezin makalede belirtilmemiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin inceliği "evvel" (birinci) ile "ẟânî" (ikinci) kelimeleri arasındaki karşıtlıktadır. "Akl-ı evvel", İslam felsefesinde Allah'tan ilk sudur eden varlığa verilen addır ve yaratılmışların en yücesi sayılır. Şair, Ali Paşa'ya bir ikinci ya da bir benzer aranacaksa bunun ancak bu "ilk akıl" olabileceğini söyler; böylece "ikinci" olacak varlık "birinci" adını taşır ve övülen kişi her şeyin üstüne çıkarılır. "Dâmâd" sözü, Ali Paşa'nın padişahın kızıyla evli olduğunu, "ṣadr" sözü de vezirlik makamını anlatır.

Tarihî Bağlam

Öntürk ile Tunçadam'a göre kasidenin başlığında Ali Paşa "Dâmâd-ı şehinşâh-ı Ḳâ’im-maḳâm Pâşâ" diye, yani padişahın damadı ve kaymakam paşa olarak anılır; şairin onunla ilişkisinin güçlü olduğunu gösteren bir başka delil de Ali Paşa'nın şerh türündeki bir eseri için yazdığı 1121 (1709-10) tarihli manzumedir. Çifçi, Dâmâd Ali Paşa'nın 1713-1716 yıllarında sadrazam olduğunu, Âkif'in bu yıllarda İstanbul'da bulunduğunu ve makamelerini ona ithaf ettiğini yazar. Beyitteki "ṣadr" sözü sadrazamlığı da düşündürür, ama başlığın onu kaymakam diye anması yüzünden kasidenin yazılış yılı kesinleştirilemez. Şairin hayatı için Îdîzâde Âkif Mustafa Efendi yazısına bakılabilir.

Kaynakça

  • Tolga Öntürk ve Özcan Tunçadam, "Amasyalı 'Îdî-zâde Âkif Mustafa ve Divanı", Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, 6(12), 2020, s. 259-281 (metin: s. 264). https://doi.org/10.28981/hikmet.683811
  • Mehmet Faruk Çifçi, "İbnü'l-Verdî'den 'Îdîzâde'ye Makâmelerde Veba Algısı", Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 2021, s. 296-297. https://doi.org/10.17859/pauifd.913179

Çevrimiçi kaynaklar