Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Mu‘żıl-ı mes’ele-i bend-i miyānın ḥaḳḳā
Ḳılı ḳırḳ pāre idüp eyledi Vāżıḥ īżāḥ

Günümüz Türkçesiyle

1. Sevgilinin bel bağının (ince belinin) çetin meselesini, doğrusu, Vâzıh kılı kırk yararak açıkladı.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dîvânçe'nin "Ebyât" başlıklı kısa bölümü dört müstakil beyitten oluşur; bu beyit o bölümün ilkidir. Müfred, kendi içinde anlamı tamamlanan ve bir gazele bağlı olmayan tek beyittir. Babaarslan'a göre bölümdeki beyitlerin üçü Türkçe, biri Arapçadır; bu beyit remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Beyitte kafiye aranmaz; söz sanatı ve nükte beytin bütün yükünü taşır. Kime ve hangi vesileyle söylendiği bilinmez.

Anlam ve Söz Sanatları

Divan şiirinde sevgilinin beli o kadar incedir ki ya bir kıla benzetilir ya da hiç yokmuş gibi gösterilir. Belin varlığı ile yokluğu şairler arasında çözülmesi güç bir mesele, bir "muamma" sayılır. Vâzıh bu bilinen mazmunu bir medrese tartışmasının diliyle anlatır: "mu‘żıl" (içinden çıkılmaz, çetin), "mes'ele" ve "īżāḥ" (açıklama) kelimeleri ilim meclislerinin sözlerindendir. Bir müderris ve müftü olan şairin bu terimleri sevgilinin beline uygulaması beyte şakacı bir hava verir.

İkinci mısradaki "kılı kırk yarmak" deyimi bir işi en ince ayrıntısına kadar incelemek demektir. Sevgilinin beli zaten kıl gibi ince olduğu için deyim burada düz anlamıyla da okunur: şair o kılı gerçekten kırk parçaya bölerek meseleyi çözmüştür. Mahlas da oyuna katılır. "Vāżıḥ" açık, apaçık demektir ve "īżāḥ" (açık hâle getirmek) ile aynı kökten gelir; bu yüzden "Vāżıḥ īżāḥ eyledi" sözü hem "Vâzıh açıkladı" hem de "apaçık olan açıkladı" diye anlaşılır. Aynı kökten kelimeleri bir araya getiren bu sanata iştikak denir. Beytin söz oyunlarına dair çözümleme bizimdir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1967; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 70a). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1928 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; "Ebyât" bölümü: s. 1928). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 274.

Çevrimiçi kaynaklar