Özgün Metin

ان كان كالجبل فى العبد تهمته
لكان اصلح ممن منّ نعمته

İn kāne ke’l-cebeli fi’l-‘abdi tühmetühū
Le-kāne aṣlaḥa mimmen menne ni‘metehū

Günümüz Türkçesiyle

1. Kula (hizmetkâra) atılan suç dağ gibi büyük olsa bile, o yine de nimetini başa kakan kimseden daha iyi (daha salih) olurdu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

"Ebyât" bölümünü kapatan bu beyit Arapçadır. Neşirde Arap harfleriyle verilmiş, okunuşu ve anlamı gösterilmemiştir; yukarıdaki Latin harfli okuma ile günümüz Türkçesine aktarım bizimdir. Metni neşrin PDF sayfasından görüntü olarak okuduk, çünkü metin dökümündeki Arap harfleri bozuktu. Babaarslan bu beytin veznini tespit edemediğini belirtir. Birinci mısra Arap aruzunun basît bahrine uyar gibi görünse de ikinci mısra bu kalıba tam oturmaz; bu gözlem de bizimdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, Dîvânçe'de hemen önünde duran Türkçe beytin düşüncesini Arapça olarak tekrarlar: hizmetkârın kusuru ne kadar büyük olursa olsun, iyiliği başa kakan efendi ondan daha kusurludur. "Tühmet" (töhmet, isnat edilen suç) ve "ni‘met" kelimeleri iki mısraın sonunda ses bakımından birbirine yaklaşır. "Menn" (başa kakma) fiili Kur'an'da sadakayı boşa çıkaran bir davranış olarak anılır (Bakara 2/264); beytin dili bu bilinen ahlak öğüdünü hatırlatır.

Türkçe beyitle karşılaştırıldığında, Türkçede "dağlar kadar kusur" diye söylenen şey Arapçada "dağ gibi töhmet" olur; Türkçedeki "ey begim" hitabı ise Arapçada yer almaz. Vâzıh'ın Arapça eser verecek kadar bu dili bildiğini Babaarslan da belirtir. Beytin Vâzıh'ın kendi sözü mü, yoksa ezberinde tuttuğu ve Dîvânçe'sine kaydettiği bir Arapça beyit mi olduğu bilinmez. Neşir onu şairin beyitleri arasında verdiği için biz de Vâzıh'a ait sayıyoruz.

Kaynakça

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1968; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 70a). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1928 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; "Ebyât" bölümü ve Arapça beytin vezni: s. 1928). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264

Çevrimiçi kaynaklar