Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Kimini küşte-i ser-ġamze-i ḫūn-rīz eyler
Kimini ṭu‘me-i tīr-i müje-i tīz eyler
Kimini beste-i zencīr-i cünūn eylemede
Kimini rüste-i ḳayd-ı ten-i nā-çīz eyler
Allāh Allāh ne ḳıyāmet ki bu āfet böyle
Kimini bürde-i şemşīr-i sitem-ḫīz eyler
Ġālibā kim sevinür āteş-i dil bir miḳdār
Ne zamān görsem o şūḫı yüregim cız eyler
Mest-i medhūş ola ister ise yārān cümle
Sözini böyle bu Vāżıḥ elem-engīz eyler

Günümüz Türkçesiyle

1. Kimini kan döken bakışının öldürdüğü kişi yapar; kimini keskin kirpik okunun lokması yapar.

2. Kimini delilik zincirine bağlamaktadır; kimini değersiz beden bağından kurtulmuş yapar.

3. Allah Allah, bu afet nasıl bir kıyamettir ki böyle kimini zulüm koparan kılıcının biçtiği kişi yapar.

4. Galiba gönül ateşi biraz sevinip canlanıyor; o şuhu ne zaman görsem yüreğim cız eder.

5. Dostlar hep birden sarhoş ve kendinden geçmiş olmak isterse, bu Vâzıh sözünü böyle elem uyandırıcı yapar.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beş beyitlik gazel, remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "eyler" (eder, yapar) fiilidir; kafiye "ḫūn-rīz, tīz, nā-çīz, ḫīz, cız, engīz" kelimelerindeki "-īz/-ız" sesidir. Farsça kelimelerle kurulan kafiye dizisi içinde dördüncü beyitteki Türkçe "cız" kelimesi dikkat çeker. Mahlas son beyitte geçer. Kime yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin ilk üç beyti "kimini … kimini" tekrarıyla kurulur. Sevgilinin âşıklar üzerindeki etkisi bölümlere ayrılarak sayılır: kimi gamzeyle öldürülür, kimi kirpik okuna hedef olur, kimi delilik zincirine vurulur, kimi bedenin bağından kurtulur, kimi de kılıçla biçilir. Divan şiirinde bir bütünü parçalarına ayırarak anlatmaya taksim denir; tekrarlanan "kimini" sözü bu taksime bir ritim de kazandırır. Üçüncü beyitteki "Allāh Allāh" ünlemi şairin gündelik söyleyişi şiire katma eğilimini gösterir.

Dördüncü beyit bu sert tablodan sonra sade, neredeyse şaka yollu bir söyleyişe geçer. Gönül ateşi sevgiliyi görünce canlanır ve şairin yüreği "cız eder". Ateş üstüne düşen bir şeyin çıkardığı sesi taklit eden bu kelime, Farsça terkiplerle dolu bir gazelde gündelik Türkçenin sesini duyurur. Babaarslan, Vâzıh'ın gündelik konuşma diline ve halk söyleyişine şiirlerinde yer verdiğini, bu yönüyle mahallîleşme akımının temsilcilerinden sayılabileceğini belirtir. Son beyitte şair, dostlar sarhoşluk isterken kendi sözünün elem dolu olduğunu söyleyerek gazeli kapatır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar