Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Gūyiyā beñleriñ üstünde ḳaşıñ ay yüz māh
Sūre-i ve’n-nec(i)m üzre yazılan bismillāh
Ruḫ-ı pür-zülfüñe baḳsam bu gözüm ṣayrulanur
Göze elbette żarardır gice mir’āta nigāh
Kūy-ı dil-dārdan aġyārını men‘ itse n’ola
Māni‘-i cennet olur kişiye elbette günāh
Derd-i ebrūsı ile ḳāmet-i mevzūnı ġamı
Ṭāḳat-i ‘āşıḳı ṭāḳ eyledi ḳaddini kūtāh
Tükedince içelim bāde-i ḥamrāyı bugün
Vāżıḥā ġam yime yarına kerīmdir Allāh

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey ay yüzlü güzel, benlerinin üstündeki kaşın, sanki Necm suresinin üstüne yazılmış besmeledir.

2. Zülüflerle dolu yüzüne baksam bu gözüm kamaşır, hastalanır; gece aynaya bakmak göze elbette zarardır.

3. Sevgili rakiplerini mahallesinden men etse buna şaşılır mı; insanı cennetten alıkoyan elbette günahtır.

4. Kaşının derdi ve düzgün boyunun gamı, âşığın takatini tüketti, boyunu büküp kısalttı.

5. Ey Vâzıh, bugün kırmızı şarabı tükenene kadar içelim; gam yeme, yarına Allah kerimdir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Gazel beş beyittir ve remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif yoktur; kafiye "māh, bismillāh, nigāh, günāh, kūtāh, Allāh" kelimelerindeki "-āh" sesidir. Kafiyenin "bismillāh" ile başlayıp "Allāh" ile bitmesi, gazelin dinî bir çerçeve içinde açılıp kapandığı izlenimini verir; bu gözlem bizimdir. Mahlas son beyitte geçer. Kime yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk beyit, Kur'an'dan alınmış bir telmihle açılır. "Ve’n-necm", "Yıldıza andolsun" anlamına gelir ve Necm suresinin ilk sözüdür. Sevgilinin yüzündeki benler yıldızlara benzetilir ve bu yıldızların üstündeki kaş, surenin başına yazılan besmele olur. Hat sanatında besmelenin uzatılarak yazılan biçimi, kavisli bir kaşa benzer. Böylece sevgilinin yüzü bir mushaf yaprağı gibi okunur. İkinci beyit bir halk inancına dayanır: gece aynaya bakmanın iyi olmadığı düşünülürdü. Şair, siyah zülüflerle çevrili parlak yüzü geceye bırakılmış bir aynaya benzetir ve ona bakmanın gözü hasta ettiğini söyler. Babaarslan'ın Vâzıh için belirttiği halk inanışlarını şiire taşıma eğilimine bu beyit iyi bir örnektir.

Üçüncü beyit bir kıyas gibi kurulur. Sevgilinin mahallesi cennettir; rakipler ise insanı cennetten alıkoyan günaha benzer. Bu yüzden sevgilinin rakipleri mahallesinden kovması yerindedir. Dördüncü beyitte "ṭāḳ" (kemer) ile "ṭāḳat" (dayanma gücü) arasında bir cinas yapılır: kaşın kemeri âşığın takatini tüketmiş, düzgün boyun gamı da âşığın boyunu bükmüştür. Son beyit gazeli bir meclis davetiyle bitirir. "Yarına Allah kerimdir" sözü, geleceğin kaygısını Allah'a bırakmayı anlatan bir halk söyleyişidir ve Babaarslan'ın sözünü ettiği gündelik konuşma dilinin şiire girişini gösterir. Bu kapanış, Nedîm'in şiirindeki "bugünü yaşama" anlayışını da hatırlatır; Babaarslan Vâzıh'ı genel olarak Nedîm'in takipçisi sayar.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar