Özgün Metin

Vezin: müstef‘ilün / müstef‘ilün / müstef‘ilün / müstef‘ilün

Gel kāfir oṭur yanıma bir cām-ı ṭavşan ḳanı at
Üsküfceñ eg zülfüñ ṭaġıt vir bir ḳadeḥ Birmānī [at]
Ṭarzıñ Girīdi gösterir dir meşrebiñ Sāḳızlıdır
Ḳanḳı aṭa ṭavşanısıñ luṭf eyle bu gümānı at
Pīrāheni ber-dūş ḳıl ‘āşıḳları bī-hūş ḳıl
Bir cām dāḫi nūş ḳıl ser-beste-i gerdānı at
Raḳṣa ser-āgāz it biraz ben ideyim āh u güdāz
Ey şūḫ-ı pür-‘işve vü nāz benden ġam-ı devrānı at
Vāżıḥ ḳuluñ ser-tā-serī yapışdura altunları
Pīşānıñ üstünden girü zülf-i ‘abīr-efşānı at

Günümüz Türkçesiyle

1. Gel kâfir (gönül alan acımasız güzel), yanıma otur, bir kadeh tavşan kanı (koyu kırmızı şarap) at; başlığını eğ, zülfünü dağıt, bir kadeh Birmânî şarabı ver ve at.

2. "Tavrın Giritli olduğunu gösterir, meşrebin Sakızlıdır" derler; hangi adanın tavşanısın, lütfet de bu şüpheyi at.

3. Gömleğini omzuna al, âşıkları kendinden geçir; bir kadeh daha iç, boynundaki bağı çözüp at.

4. Biraz raksa başla, ben de ah edip yanayım; ey cilve ve naz dolu şuh, benden zamanın gamını at.

5. Kulun Vâzıh baştan başa altınları (alnına) yapıştırsın; alnının üstünden o amber saçan zülfü geri at.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beş beyitlik gazel, recez bahrinin "müstef‘ilün müstef‘ilün müstef‘ilün müstef‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır; Vâzıh'ın bu kalıpla yazdığı iki gazelden biridir. Redif "at" kelimesidir; kafiye "ḳanı, Birmānī, gümānı, gerdānı, devrānı, efşānı" kelimelerindeki "-ānı" sesine dayanır. Birinci beytin sonundaki "[at]" neşirde köşeli parantezle tamamlanmıştır. Kalıbın ortadan ikiye bölünmesinden yararlanılarak mısra içlerinde de kafiyeler kurulur: "ber-dūş, bī-hūş, nūş" ve "ser-āgāz, güdāz, nāz". Kime yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir içki meclisinin sahnesidir. Redif "at", her beyitte başka bir anlamda kullanılır: kadeh atmak (içmek), şüpheyi atmak (gidermek), boyun bağını atmak (çözmek), gamı atmak (uzaklaştırmak) ve zülfü geri atmak. Böylece tek bir kelime beş ayrı hareketi taşır. "Tavşan kanı" koyu kırmızı şarabın, "Birmānī" ise adını bir yer ya da çeşitten aldığı anlaşılan bir şarabın adıdır; 23. gazelde de "Birmen şarāb" geçer, ancak adın kaynağını açıklayan bir kayıt bulamadık.

İkinci beyit adalar üzerine bir söz oyunudur. Sevgilinin tavrı Giritli, meşrebi Sakızlı bulunur; ardından "hangi adanın (eski yazımla "aṭa") tavşanısın" diye sorulur. Tavşan, birinci beyitteki "tavşan kanı" şarabı da hatırlatır. Son beyitte şairin altınları "yapıştırması", oyun oynayan birinin alnına para yapıştırma âdetini düşündürür; bu yorum bizim okumamızdır. Babaarslan, Vâzıh'ın Nedîm'i izleyen şûh bir edayla gazel yazdığını ve döneminin sosyal hayatını şiirine yansıttığını, yer yer de bayağılığa kaçtığını belirtir. Raks, kadeh ve dağıtılan zülüflerle bu gazel o şûh edanın açık örneklerindendir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar