Özgün Metin

Vezin: mef‘ūlü / mefā‘īlü / mefā‘īlü / fe‘ūlün

Ey ṭıfl-ı sebaḳ-ḫᵛān-ı debistān-ı leṭāfet
V’ey şūḫ-ı nev-āmūḫte-i nāz u nezāket
Yüzüñe gülen herkesi dost ṣanma eyā gül
İtdim seni Allāh te‘ālāya emānet
Maḫlūḳa ki bir ṭurfe belā oldı bu dil-ber
Vāy vāy amān Allāh nedir böyle bu āfet
Derd-i ḳad-i mevzūn elem-i kākül-i şebgūn
Püskülli belādur bize tā rūz-ı ḳıyāmet
Vāżıḥ gel e dil-ber sevelim mey içelim gel
Billāh bizi aldı kesāfet bu ne ḥālet

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey letafet mektebinde ders okuyan çocuk, ey naz ve nezaketi yeni öğrenmiş şuh güzel.

2. Ey gül, yüzüne gülen herkesi dost sanma; seni yüce Allah'a emanet ettim.

3. Bu dilber yaratılmışların başına tuhaf bir bela oldu; vay vay, aman Allah, nedir bu böyle bir afet.

4. Ölçülü boyunun derdi ve gece renkli kâkülünün elemi, kıyamet gününe kadar bize püsküllü beladır.

5. Vâzıh (der ki): Gel, ey dilber, sevişelim, şarap içelim, gel; Allah için, bizi bir ağırlık bastı, bu ne hâl.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beş beyitlik gazel, hezec bahrinin "mef‘ūlü mefā‘īlü mefā‘īlü fe‘ūlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif yoktur; kafiye "leṭāfet, nezāket, emānet, āfet, ḳıyāmet, ḥālet" kelimelerindeki "-et" sesidir. Mahlas son beytin başında geçer. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin sevgilisi, ilk beyitte bir mektep çocuğu olarak çizilir: letafet mektebinde ders okuyan, naz ve nezaketi yeni öğrenmiş bir şuh. Mektep ve ders imgesi Vâzıh'ın başka gazellerinde de görülür; 16. gazelde sevgili yine "ṭıfl-ı nev-āmūḫte" (yeni öğrenmiş çocuk) diye anılır. İkinci beyit bir atasözünü şiire taşır: "Yüzüne gülen herkesi dost sanma." Gül ile gülmek arasındaki ses ilgisi beyte ayrıca bir cinas katar. Özçakmak bu beyti Vâzıh'ın atasözü ve deyim kullanımına örnek gösterir; onun okuyuşunda hitap "eyâ gel" biçimindedir.

Dördüncü beyitteki "püsküllü belā" deyimi, başa açılan büyük dert anlamındadır ve sevgilinin kâkülüyle birlikte düşünüldüğünde yeni bir anlam kazanır: püskül gibi sarkan kâkül, gerçekten "püsküllü" bir beladır. Üçüncü beyitteki "vāy vāy amān Allāh" ünlemleri, Vâzıh'ın gündelik konuşmayı şiire katma eğilimini gösterir. Gazelin ilk beytindeki "leṭāfet" ile son beytindeki "kesāfet" (yoğunluk, ağırlık) birbirinin karşıtı olan iki kavramdır; şiir letafetle açılıp kesafetle kapanır. Özçakmak son beyti Vâzıh'ın Nedîmâne üslubuna örnekler arasında anar.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1936; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 60b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 271-272.

Çevrimiçi kaynaklar