Özgün Metin
Vezin: mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün
Ẓarāfet ‘ilmini cānā miyānıñdan mı ögrendiñ
Nezāket fennini ey gül dehānıñdan mı ögrendiñ
Bu dürli dürli kāfirlikler ile ẓulm-i bī-dādı
A fettānım o çeşm-i bī-emānıñdan mı ögrendiñ
Bu Vāżıḥ bendeñi ḫancerle ur öldür dimez kimse
Bunı ey nev-cüvānım kendi yanıñdan mı ögrendiñ
Günümüz Türkçesiyle
1. Canım, incelik ilmini belinden mi öğrendin; ey gül, nezaket sanatını ağzından mı öğrendin?
2. Bu türlü türlü kâfirliklerle insafsız zulmü, ey fitnecim, o amansız gözünden mi öğrendin?
3. Kimse "Bu kulun Vâzıh'ı hançerle vur, öldür" demez; ey yeni yetmem, bunu kendi kendine mi öğrendin?
Edebî ve Tarihî Yorum
Şiirin Yapısı
Şiir, Dîvânçe'nin Mukatta‘ât bölümündeki dördüncü manzumedir ve Babaarslan onu nâ-tamâm gazel sayar. Üç beyittir ve hezec bahrinin "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-ıñdan mı ögrendiñ" sözüdür; kafiye "miyān, dehān, bī-emān, yan" kelimelerindeki "-ān" sesine dayanır. Mahlas son beyitte geçer.
Anlam ve Söz Sanatları
Bütün şiir sevgiliye yöneltilmiş sorulardan oluşur ve her mısra "…dan mı öğrendin" diye biter. Bu soru biçimi, şiirin sade ve konuşur gibi bir dille yazılmasına imkân verir. Özçakmak, Vâzıh'ın Dîvânçe'sinde çoğunlukla sade, anlaşılır ve külfetsiz bir dil kullandığını söyler ve bu manzumenin matla beytini örnek olarak gösterir. İlk beyitte "ẓarāfet" ile "nezāket" kelimeleri incelik ve zarafet anlamlarının yanında "incelik" düşüncesini de taşır. Divan şiirinde sevgilinin beli o kadar ince, ağzı o kadar küçük düşünülür ki ikisi de neredeyse yoktur; şair bu yüzden zarafetin belden, nezaketin ağızdan öğrenildiğini söyler.
İkinci beyitte sevgilinin "kâfirlikleri", yani acımasızlıkları, amansız gözüne bağlanır; göz, divan şiirinde âşığı öldüren bir silah gibidir. Son beyit şakayla karışık bir sitemdir. Kimse sevgiliye Vâzıh'ı öldürmesini söylememiştir; bu zulmü sevgili kendi kafasından bulmuştur. "Kendi yanıñdan" sözü bugün de kullanılan "kendi kendine, kimseye sormadan" anlamını taşır.
Kaynakça
Akademik çalışmalar
- Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1962; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 68b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
- Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
- Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 270.
Çevrimiçi kaynaklar
