Özgün Metin

Başlık: PEDER-İ MERḤŪM LİSĀNINDAN TĀRĪḪ-İ VİLĀDET-İ FAḲĪR-İ ḤAḲĪRDİR

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Sāl-i mīlādıñı itmek diler iseñ ma‘lūm
Naẓar it gel hele tārīḫiñe cānım oġlum (1177)

Günümüz Türkçesiyle

1. Doğum yılını öğrenmek istersen, gel, tarihine bir bak, canım oğlum.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Dîvânçe'nin tarihler bölümünü açan bu tek beyit, şairin kendi kaleminden değildir. Başlığı "Peder-i merḥūm lisānından tārīḫ-i vilādet-i faḳīr-i ḥaḳīrdir", yani "Bu fakir ve hakirin (şairin kendisinin) doğumuna rahmetli babasının ağzından düşürülmüş tarihtir" der. Vâzıh, babası Kara Müftî İsmâil Hâtif Efendi'nin kendi doğumu için söylediği beyti Dîvânçe'sine kaydetmiştir. Beyit remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır ve 1177 (1763-64) yılını verir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit bir babanın oğluna sesleniş gibi kurulmuştur: "Doğum yılını bilmek istersen tarihine bak." İkinci mısraın sonundaki "cānım oġlum" sözünün tarihin kendisi olduğu anlaşılır. Kelimeler "جانم اوغلوم" biçiminde yazıldığında harflerin toplamı 3+1+50+40 ile 1+6+1000+30+6+40, yani 94 ile 1083, toplam 1177 eder. Bu hesap bizimdir ve yazmadaki imlanın bu biçimde olduğu varsayımına dayanır. Bir babanın oğlunun yılını "canım oğlum" sözüyle düşürmesi, tarih beytinin kuru bir hesaptan çok bir sevgi sözü hâline gelmesini sağlar.

Tarihî Bağlam

Babaarslan, Vâzıh'ın 1177'de Amasya'da doğduğunu bu beyitten ve şairin Belâbilü'r-Râsiye'nin sonunda verdiği bilgilerden çıkarır. Bazı kaynaklar onu Çorumlu gösterir; Babaarslan ve Özçakmak bu karışıklığın, aslen Amasyalı olan babasının Çorum'da doğmuş olmasından kaynaklandığını belirtir. Hüsameddin, İsmâil Hâtif Efendi'nin Sungurlu Medresesi'nin ilk müderrisi olduğunu, üç kez Amasya müftülüğü yaptığını ve "edebiyât ve muhâzarâta vâkıf, şâir" bir zat olduğunu, eş‘ârı ve Farsça örneklerden oluşan bir eseri bulunduğunu yazar. Bu tarih beyti, babanın şairliğinden bugüne kalmış bir örnek olarak da değerlidir. Babasının ölümüne Vâzıh'ın düşürdüğü tarih için Tarih 23'e bakılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1973; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 72b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 257-259.

Çevrimiçi kaynaklar