Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Pek güzel mevżu‘ına düşdi bu a‘lā ḫayrāt
Hep görenler didi tārīḫine āyā ḫayrāt (1223)

Günümüz Türkçesiyle

1. Bu yüce hayır eseri pek güzel bir yere düştü (pek yerinde yapıldı); görenlerin hepsi tarihine "Ne hayrat" (ne güzel hayır eseri) dedi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmış tek beyitlik bir tarihtir. Babaarslan onu Dîvânçe'deki tarihleri sayarken "bir hayrat tarihi (1223)" diye kaydeder; Özçakmak da "bir hayrat yapımı üzerine söylenmiş 1223 tarihli bir beyit" der. 1223 yılı miladi 1808-09'a karşılık gelir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Bu beyitte tarihi veren söz, ikinci mısraın sonundaki "āyā ḫayrāt" ibaresidir.

İbare Arap harfleriyle "آیا خیرات" diye yazıldığında "āyā" (elif, ye, elif) 1+10+1=12, "ḫayrāt" (hı, ye, re, elif, te) 600+10+200+1+400=1211 eder; toplam 1223'tür ve neşrin verdiği yılla tam olarak örtüşür. Hesap bizimdir ve yazmadaki imlanın bu biçimde olduğu varsayımına dayanır. Mısraın geri kalanı ("Hep görenler didi tārīḫine") hesaba girmez; tarihin hangi sözde olduğunu gösteren bir giriştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit sade bir övgüdür. "Āyā" kelimesi burada hayranlık bildiren bir ünlem gibi kullanılmıştır; görenler yapıyı beğenip "Ne hayrat" derler ve bu söyleyiş aynı zamanda yapının yılını verir. Tarihin, görenlerin ağzından çıkmış bir söz gibi sunulması bu türün sık rastlanan bir kurgusudur. "Mevżu‘" (yer, konum) kelimesiyle yapının yerinin güzelliği övülür. Hayratın ne olduğu, nerede bulunduğu ve kim tarafından yaptırıldığı beyitte belirtilmez.

Dîvânçe'de bu beytin hemen önünde yine 1223 tarihli bir çeşme tarihi bulunur; iki beyit aynı hayır eserinin farklı parçalarına yazılmış olabilir, ancak bu bir tahmindir. Beytin ilk mısraı Vâzıh'ın dört yıl sonra Benderli Hâfız Ağa'nın çeşmesine yazdığı tarihte (Tarih 21) küçük bir değişiklikle tekrar karşımıza çıkar: "Pek güzel mevḳi‘ine düşdi bu a‘lā çeşme". Şairin beğendiği bir mısraı başka bir hayrat için yeniden kullandığı anlaşılır; bu tespit bizimdir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1973; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 72b; Tarih 21: s. 1980-1981). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 275.

Çevrimiçi kaynaklar