Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Ḳoca Vāżıḥ didi yigit gibi bir tām tārīḫ
Ḳocacıḳ Mescidi ta‘mīr ile hāy genceldi (1211)

Günümüz Türkçesiyle

1. Koca Vâzıh, yiğit gibi tam bir tarih söyledi: "Kocacık Mescidi tamirle hay gençleşti".

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmış tek beyitlik bir onarım tarihidir. Babaarslan bunu "Kocacık Mescidi'nin tamirine tarih (1211)" diye kaydeder; 1211 yılı miladi 1796-97'ye karşılık gelir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Tarih ikinci mısraın bütünüyle, "Ḳocacıḳ Mescidi ta‘mīr ile hāy genceldi" sözüyle verilir. Birinci mısradaki "tām tārīḫ" sözü, mısraın tamamının hesaba girdiğini, eksik ya da fazla bir sayı için ekleme çıkarma yapılmadığını belirtir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit baştan sona yaşlılık ve gençlik kelimeleriyle oynar. Şair kendine "Ḳoca Vāżıḥ" der; oysa 1211'de otuz dört yaşındadır. Tarihini söylediği yapı da adı "Kocacık" olan bir mesciddir ve onarımla "gençleşmiştir". "Ḳoca" ile "Ḳocacıḳ", "yigit" ile "genceldi" kelimeleri arasında hem ses hem anlam bakımından bir tezat ve tenasüp kurulur. Yaşı küçük şairin kendini "koca" diye anması ile eski mescidin yenilenip "genç" olması beyte şakacı bir hava verir. "Hāy" ünlemi de konuşma dilinden gelen bir sevinç sesidir. Bu çözümleme bizimdir.

Tarihî Bağlam

Kocacık Mescidi Amasya'dadır. Hüsameddin, Kocacık Mahallesi'ni Uzun Mustafa Mahallesi'nin altında, kuzeyden Saraçhane Mahallesi'ne komşu olarak tarif eder ve mahallenin adını, 871 (1466-67) yılında burada bir mescit, mektep ve çeşme yaptıran "Kocacık" lakaplı Hoca Hacı Ahmed Çelebi'den aldığını yazar. Ona göre mescit birçok kez yenilenmiş, Hacı Beyzâde Mehmed Bey 1071'de onu imar edip vakıf bağlamış, sonra yine yanmış, 1230'da tüccardan Benderli Hacı Feyzullah Ağa onu yeniden yaptırmıştır. Vâzıh'ın beyti, Hüsameddin'in kaydında ayrıca anılmayan 1211 onarımının belgesidir; Hüsameddin'in "mükerreren tecdîd edilmiş" sözü bu ara onarımları da kapsar. Mescidin 1211'de kim tarafından onarıldığı beyitte belirtilmez.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar