Özgün Metin

Vezin: fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilātün / fe‘ilün

Vāżıḥā ṣu gibi ezberle budur çeşme-i cān
Düşdi ismi ile tārīḫi ‘uyūnü’r-rıżvān (1223)

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey Vâzıh, bunu su gibi ezberle: işte can çeşmesi budur; tarihi, adıyla birlikte düştü: "‘Uyūnü'r-rıżvān" (cennet pınarları).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Remel bahrinin "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmış tek beyitlik bir çeşme tarihidir. Babaarslan, Dîvânçe'deki tarihleri sayarken bunu "çeşme tarihi (1223)" diye kaydeder; 1223 yılı miladi 1808-09'a karşılık gelir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Beyitte tarihi veren söz ikinci mısraın sonundaki "‘uyūnü'r-rıżvān", yani "Rıdvan'ın (cennetin) pınarları" terkibidir.

Anlam ve Söz Sanatları

Beytin ilk mısraı bir söz oyunuyla başlar: "su gibi ezberlemek", bir şeyi hiç takılmadan, akıcı biçimde bilmek demektir. Bir çeşme için yazılmış tarihte "su gibi" sözünün kullanılması, deyimin düz anlamını da canlandırır. "Çeşme-i cān" (can çeşmesi) sözü hem yapının kendisini hem de insana hayat veren suyu anlatır. İkinci mısradaki "ismi ile tārīḫi düşdi" ifadesi, tarih olarak seçilen sözün aynı zamanda çeşmenin adı olduğunu söyler; yani çeşme "‘Uyūnü'r-rıżvān" adını taşıyordu ya da şair bu adı ona yakıştırmıştı. Cennet pınarlarının adını bir çeşmeye vermek, su hayratını cennetle ilişkilendiren yaygın bir düşüncenin ifadesidir.

Çeşmenin nerede olduğu ve kim tarafından yaptırıldığı beyitte ve başlıkta belirtilmez. Dîvânçe'de bu beytin hemen ardından gelen ve yine 1223 tarihini taşıyan tek beyitlik bir "hayrat tarihi" vardır; iki beyit aynı hayır eserinin farklı parçalarına yazılmış olabilir, ancak bu bir tahmindir. Vâzıh'ın Amasya'daki öteki su yapılarına yazdığı tarihler için Tarih 6 ve Tarih 21'e bakılabilir.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar