Özgün Metin

Başlık: BİÑ İKİ YÜZ ḲIRḲDA CEMĀẔİYE’L-ĀḪİRİÑ ON İKİNCİ GÜNİ DĪGER OĠLUM ES-SEYYİD AḤMED ṬAYYİB DÜNYĀYA GELDİGİNDE YİNE OL MA‘ĀRİF-PERVER ḤAŻRET-İ MAẒHAR EFENDİNİÑ GÖNDERDİGİ TĀRĪḪDİR

Vezin: fā‘ilātün / fā‘ilātün / fā‘ilün

Ṣulb-ı pākinden cenāb-ı Vāżıḥıñ
Virdi bir mevlūd Ḥaḳ ‘azze ve cel
Söyledi Maẓhar anıñ tārīḫini
Ṭoġdı Seyyid Aḥmed-i Ṭayyib güzel (1240)

Günümüz Türkçesiyle

1. Aziz ve celil olan Hak, Vâzıh cenaplarının temiz sulbünden bir çocuk verdi.

2. Mazhar onun tarihini söyledi: "Seyyid Ahmed-i Tayyib güzel doğdu."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu iki beyit Vâzıh'ın değil, dostu Mazhar Efendi'nindir. Yazmadaki başlık şöyle der: "1240 yılında Cemâziyelâhirin on ikinci günü diğer oğlum es-Seyyid Ahmed Tayyib dünyaya geldiğinde yine o maarif sever hazret-i Mazhar Efendi'nin gönderdiği tarihtir." 1240 yılı miladi 1824-25'e karşılık gelir. Şiir remel bahrinin kısa bir kalıbıyla, "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" ile yazılmıştır; kafiye "cel" ve "güzel" kelimeleri arasındadır. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Tarih son mısraın bütünüdür.

Mısra "طوغدی سید احمد طیب گوزل" diye yazıldığında "ṭoġdı" (tı, vav, gayın, dal, ye) 1029, "Seyyid" 74, "Aḥmed" 53, "Ṭayyib" 21, "güzel" (kef, vav, ze, lam) 63 eder; toplam tam olarak 1240'tır. Hesap bizimdir ve yazmadaki imlanın bu biçimde olduğu varsayımına dayanır. "Ṭoġdı" kelimesindeki gayın harfinin bin değerinde olması, kısa bir mısrada büyük bir yıl elde etmeyi kolaylaştırmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiir kısa ve resmîdir. Birinci beyit çocuğu Allah'ın bir bağışı olarak sunar ve Vâzıh'ı "cenâb" sözüyle saygıyla anar; Arapça "‘azze ve celle" (aziz ve yüce olan) duası vezin gereği "‘azze ve cel" biçiminde kısaltılmıştır. İkinci beyitte Mazhar mahlasını kullanır. Tarih mısraının son kelimesi "güzel", çocuğun adındaki "Ṭayyib" (iyi, temiz, güzel) kelimesinin Türkçe karşılığı gibidir; ad ile sıfat arasındaki bu yakınlık bir tenasüp kurar. Bu çözümleme bizimdir.

Tarihî Bağlam

Vâzıh aynı doğum için kendisi de iki beyitlik bir tarih yazmış ve kendini orada "pīr ü şikeste", ihtiyar ve kırık diye anmıştır (Tarih 11). Babaarslan, Vâzıh'ın tarih manzumelerinden Ahmed Tayyib'in üç dört yaşlarında öldüğünü öğrendiğimizi yazar; Özçakmak çocuğun 1243 (1827-28) yılında öldüğünü belirtir. Mazhar Efendi üç yıl önce Vâzıh'ın büyük oğlu Ni'metullah'ın doğumuna da biri Farsça-Arapça, biri Türkçe iki tarih göndermişti (Tarih 8 ve Tarih 9). Vâzıh'ın da Mazhar'ın bir oğlunun doğumuna tarih düşürmüş olması mümkündür; Tarih 17 ile Tarih 18 bu bakımdan dikkat çeker.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1975; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 73b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler ve başka şairlere ait olanlar: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 262.

Çevrimiçi kaynaklar