Özgün Metin

Başlık: BİÑ İKİ YÜZ OTUZ YEDİ SENESİ CEMĀẔİYE’L-EVVEL AYINIÑ DÖRDÜNCİ GÜNİ MÜBĀREK CUM‘A GÜNİ BİZLER CUM‘A NAMĀZINDA İKEN ṬULŪ‘ İDEN OĠLUM SEYYİD MUḤAMMED Nİ‘METULLĀHIÑ TĀRĪḪ-İ MĪLĀDI İÇÜN ḪᵛĀCEGĀN-I DĪVĀN-I ‘İẒĀMDAN ŞERĪF BEG DİMEKLE ŞEHĪR ḲARINDAŞ-I EŞFAḲIM MAẒHAR EFENDİ ḤAŻRETLERİNİÑ BU MAḪLAṢLARINA İRSĀL BUYURDUḲLARI TĀRĪḪ-İ TĀM MĀ-LĀ-KELĀMLARIDIR. TĀRĪḪ

Vezin: mef‘ūlü / fā‘ilātün / mef‘ūlü / fā‘ilātün

‘İrfān-penāh Vāżıḥ ey ẕāt-ı pür-feżā’il
Çeşmet be-rūşenī ber-yek pūr be-zār çün māh
Maẓhar be-goft ān-rā tārīḫ-i tām-ı Tāzī
سیّد محمّد جاء تم نعمة الله (1237)

Seyyid Muḥammed cā’e temme ni‘metu’llāh

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey irfan sığınağı Vâzıh, ey faziletlerle dolu zat; gözün aydın olsun: ay gibi bir oğul doğdu.

2. Mazhar ona tam bir Arapça tarih söyledi: "Seyyid Muhammed geldi; Allah'ın nimeti tamamlandı."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu iki beyit Vâzıh'ın değil, dostu Mazhar Efendi'nindir. Babaarslan, Dîvânçe'nin tarihler bölümündeki otuz şiirden dördünün başka şairlere ait olduğunu belirtir; bu şiir onlardan biridir. Yazmadaki başlık şöyle der: "1237 yılı Cemâziyelevvel ayının dördüncü günü, mübarek cuma günü, biz cuma namazındayken doğan oğlum Seyyid Muhammed Ni'metullah'ın doğum tarihi için, Dîvân-ı Hümâyun hacegânından Şerîf Bey diye meşhur, en şefkatli kardeşim Mazhar Efendi hazretlerinin bu mahlasa (bana) gönderdikleri söz götürmez tam tarihtir." 1237 yılı miladi 1821-22'ye karşılık gelir. Şiirin dili Farsçadır, tarihi veren son mısra ise Arapçadır; vezin muzâri bahrinin "mef‘ūlü fā‘ilātün mef‘ūlü fā‘ilātün" kalıbıdır. Arap harfli mısraı neşrin PDF sayfasından görüntü olarak okuduk; Latin harfli okuması ve Farsça beyitlerin günümüz Türkçesine aktarımı bizimdir.

Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Başlık bu tarihi "tām", yani mısraın bütününün hesaba girdiği bir tarih olarak niteler. "سیّد محمّد جاء تم نعمة الله" mısraında "Seyyid" 74, "Muḥammed" 92, "cā'e" (cim, elif) 4, "temme" 440, "Allāh" 66 eder. "Ni‘me" kelimesinin sonundaki yuvarlak te (tā-i merbûta) 5 sayılırsa toplam 841'de kalır; bu harf açık te gibi 400 sayılırsa toplam 1236 olur, "cā'e" kelimesinin sonundaki hemze de 1 sayılırsa 1237'ye ulaşılır. Bu hesap bizimdir; tarihin ancak bu iki sayım tercihine dayanarak neşrin verdiği 1237'yi tuttuğunu gösterir.

Anlam ve Söz Sanatları

Birinci beyit Vâzıh'ı "irfan sığınağı" ve "faziletlerle dolu zat" diye över, ardından Farsçada müjde sözü olan "çeşmet rûşen" (gözün aydın) ile doğumu haber verir. Bu mısraın son kısmı ("ber-yek pūr be-zār çün māh") neşirdeki okunuşuyla tam anlaşılmıyor. "Pūr" Farsçada oğul demektir; "be-zār" kelimesi "bezād" (doğdu) diye okunursa mısra "ay gibi bir oğul doğdu" anlamını verir. Yukarıdaki aktarım bu okumaya dayanır ve bizimdir.

Arapça tarih mısraı ustalıklı bir buluştur: çocuğun adı olan "Seyyid Muhammed Ni'metullah" mısraın içinde eksiksiz geçer. "Temme ni‘metu'llāh" (Allah'ın nimeti tamamlandı) sözü hem bir şükür cümlesi hem de çocuğun lakabıdır; "temme" kelimesi ayrıca başlıktaki "tām tārīḫ" sözüyle bir tenasüp kurar. İkinci beytin ilk mısraında Mazhar kendi mahlasını kullanır ve tarihin Arapça ("Tāzī") olduğunu bildirir.

Tarihî Bağlam

Seyyid Muhammed Ni'metullah, Vâzıh'ın tarih manzumelerinden adını öğrendiğimiz iki oğlundan biridir. Vâzıh'ın kendisi de bu doğuma sekiz beyitlik bir tarih yazmıştır (Tarih 7). Özçakmak, Mazhar Efendi'yi Vâzıh'ın dostlarından biri olarak anar ve onun hem Ni'metullah'ın hem de Ahmed Tayyib'in doğumuna tarih gönderdiğini belirtir. Mazhar Efendi hakkında Dîvânçe'deki başlıkların verdiği bilgiden başkasına ulaşamadık. Aynı doğum için Mazhar'ın gönderdiği ikinci, tek beyitlik Türkçe tarih Dîvânçe'de bu şiirin ardından gelir (Tarih 9).

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1975; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 73a-73b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler ve başka şairlere ait olanlar: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 262 ve 275.

Çevrimiçi kaynaklar