Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün

Çıḳar bir mıṣra‘ ile Maẓhar anıñ tām tārīḫi
Muḥammed Ni‘metullāh Seyyid olsun ḳavm-i a‘lāma (1237)

Günümüz Türkçesiyle

1. Mazhar onun tam tarihini bir mısrayla çıkarır: "Muhammed Ni'metullah yüce kavmime seyyid (baş, efendi) olsun."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Bu tek beyit de Vâzıh'ın değil, dostu Mazhar Efendi'nindir. Babaarslan, Dîvânçe'deki 9 numaralı tarihin Mazhar tarafından Seyyid Muhammed Ni'metullah'ın doğumuna yazıldığını belirtir; Mazhar aynı doğum için bir de Farsça-Arapça tarih göndermiştir (Tarih 8). Beyit hezec bahrinin "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır ve 1237 (1821-22) yılını verir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Birinci mısra tarihin "tām", yani eksiksiz olduğunu ve "bir mısra" ile verildiğini söyler; tarih ikinci mısraın bütünüdür.

Mısra "محمد نعمت الله سید اولسون قوم اعلامه" diye yazıldığında "Muḥammed" 92, "Ni‘metullāh" 560+66=626, "Seyyid" 74, "olsun" 153, "ḳavm" 146, "a‘lāma" 147 eder; toplam 1238'dir ve neşrin verdiği 1237'den bir fazladır. Son kelime "اعلاما" diye yazılırsa toplam 1234'e iner. Yazmadaki imla görülmeden bir birimlik farkın kaynağı belirlenemez. Hesap bizimdir; tarih bu hâliyle tam olarak doğrulanamamıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit hem bir tarih hem de bir duadır. Çocuğun adı "Muhammed Ni'metullah" ve unvanı "Seyyid" tarih mısraının içinde yer alır. "Seyyid" kelimesi burada iki anlamda kullanılmıştır: aile Peygamber soyundan geldiği için çocuk doğuştan seyyiddir; dua ise onun kavminin, yani ailesinin ve çevresinin efendisi, başı olmasını diler. "Ḳavm-i a‘lāma" ifadesinin okunuşu tam açık değildir; "a‘lā" (en yüce) kelimesine birinci şahıs iyelik ve yönelme eki getirilmiş olarak, "yüce kavmime" diye anladık. Bu okuma bizimdir. Mazhar mahlasını birinci mısrada kullanır ve tarihi kendisinin "çıkardığını" söyleyerek ustalığını hafifçe öne çıkarır.

Tarihî Bağlam

Seyyid Muhammed Ni'metullah 1237 yılı Cemâziyelevvel ayının dördüncü günü, bir cuma günü doğmuştur; bu bilgi Dîvânçe'de Mazhar'ın öteki tarihinin başlığında verilir. Vâzıh'ın kendisi de bu doğuma sekiz beyitlik bir tarih yazmıştır (Tarih 7). Aynı doğum için üç ayrı tarihin Dîvânçe'ye kaydedilmesi, şairin bu oğluna ve dostlarının gösterdiği ilgiye verdiği değeri gösterir. Mazhar Efendi üç yıl sonra Vâzıh'ın ikinci oğlu Ahmed Tayyib'in doğumuna da tarih gönderecektir (Tarih 10).

Kaynakça

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1975; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 73b). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler ve başka şairlere ait olanlar: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 262 ve 275.

Çevrimiçi kaynaklar