Özgün Metin

Vezin: müstef‘ilün / müstef‘ilün / müstef‘ilün / müstef‘ilün

El-ḥamdü lillāhi’l-‘aẓīm eş-şükrü billāhi’l-kerīm
Oldı baña luṭf-ı ‘amīm dostlar beni tebşīr idiñ
Sinnim benim sittīn iken baña felek pür-kīn iken
Me’yūs iken ġamgīn iken irişdi luṭfı Aḥmediñ
Bir cum‘a gün cāmi‘deyem bir müjde-ber geldi o dem
Didi bir oġluñ oldı hem aydın çeş(i)m idemediñ
Geldim ser-i bālīnine gūş-ı ‘abīr-āgīnine
Ba‘de’l-edā āyīnine didim Muḥammeddir adıñ
Oġul degil bir nūrdur rūşenger-i deycūrdur
Dīde vü dil mesrūrdur ḫurşīdi rūz-ı es‘adıñ
Hem Ni‘metullāhü’l-laḳab olasın ey ‘ālī-neseb
Meşhūr ola dillerde hep nām-ı şerīf-i emcediñ
Bu vālidiñ Vāżıḥ-‘alem tārīḫiñi itdi etem
Cum‘a günidür yā (…) di Ni‘metullāh mevlidiñ
Allāh mu‘ammer eylesün dünyāda ber-ter eylesün
Tefvīḳa maẓhar eylesün budur du‘āsı vālidiñ (1237)

Günümüz Türkçesiyle

1. Hamd yüce Allah'a, şükür kerem sahibi Allah'adır; bana herkesi kuşatan bir lütuf erişti, dostlar, beni müjdeleyin.

2. Yaşım altmış iken, felek bana kin doluyken, ümitsiz ve gamlı iken Ahmed'in (Peygamber'in) lütfu bana erişti.

3. Bir cuma günü camideyim; o anda bir müjdeci geldi. Bir oğlun oldu, dedi (mısraın sonu neşirdeki okunuşuyla "gözün aydın etmedin mi" gibi bir anlam taşır).

4. Onun yatağının başucuna, amber kokulu kulağına geldim; ezan ve kametin adabını yerine getirdikten sonra adın Muhammed'dir, dedim.

5. Bu bir oğul değil, bir nurdur; karanlık geceyi aydınlatandır. Göz ve gönül sevinçlidir; en kutlu günün güneşi senindir.

6. Ey soyu yüce olan, lakabın da Ni'metullah olsun; o şerefli ve şanlı adın dillerde meşhur olsun.

7. Senin bu babacığın, adı Vâzıh olan, tarihini tamamladı: Cuma günüdür, ey (...), Ni'metullah'ın doğumu de.

8. Allah ömrünü uzun etsin, dünyada yüce etsin, başarıya mazhar etsin; babanın duası budur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Babaarslan bu şiiri "oğlu Seyyid Muhammed Ni'metullah'ın doğumuna tarih (1237)" diye kaydeder; 1237 yılı miladi 1821-22'ye karşılık gelir. Şiir sekiz beyittir ve recez bahrinin "müstef‘ilün müstef‘ilün müstef‘ilün müstef‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Her beytin ilk mısraı kendi içinde üç parçaya bölünür ve bu parçalar birbiriyle kafiyelenir ("‘aẓīm, kerīm, ‘amīm"; "sittīn, pür-kīn, ġamgīn"); ikinci mısralar da "-dıñ, -diñ" sesiyle biter. Bu iç kafiyeler şiire murabbaa yakın, hızlı bir ahenk verir. Yedinci beyitte neşirde "(…)" ile gösterilen bir boşluk vardır; o yer yazmada okunamamış olmalıdır. Tarih, bu eksiklik yüzünden bizim tarafımızdan denetlenemedi. Son mısraın sonundaki (1237) neşrin verdiği yıldır.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiir bir babanın sevincini doğrudan, süssüz bir dille anlatır. Şair yaşının altmış olduğunu, feleğin kendisine kin beslediğini ve ümitsiz bir hâlde bulunduğunu söyler; oğlunun doğumu bu kederli hayatta Peygamber'in lütfu olarak görülür. Üçüncü ve dördüncü beyitler âdeta küçük bir anlatıdır: şair cuma namazındayken bir müjdeci gelir, doğumu haber verir; şair eve döner, bebeğin kulağına ezan ve kamet okuyup adını Muhammed koyar. Beşinci beyitte çocuk "nur" ve "karanlık geceyi aydınlatan" diye anılır; bu, Vâzıh'ın ilk gazelindeki karanlık baht yıldızı imgesine bir cevap gibi de okunabilir. Bu bağlantı bizim yorumumuzdur. Altıncı beyitte çocuğa "Ni'metullah" (Allah'ın nimeti) lakabı verilir ve son beyitte baba uzun ömür ve başarı dualarıyla şiiri bitirir.

Tarihî Bağlam

Doğumun günü Dîvânçe'de, bu şiirden sonra gelen bir başka tarihin başlığında ayrıntılı olarak verilir: 1237 yılı Cemâziyelevvel ayının dördüncü günü, cuma günü, "biz cuma namazındayken" doğmuştur. Aynı başlığa göre Dîvân-ı Hümâyun hacegânından Şerîf Bey diye bilinen "Mazhar Efendi" de çocuğun doğumuna Farsça ve Arapça bir tarih göndermiştir; Babaarslan bu ve benzeri birkaç tarihin Vâzıh'a değil başka şairlere ait olduğunu belirtir. Seyyid Muhammed Ni'metullah babasından sonra Amasya'da yaşadı. Hüsameddin, Vâzıh'ın 1237'de Şah Bula Hatun Vakfı'nın tevliyetinden el çektiğini, vakfın önce büyük oğlu es-Seyyid Abdurrahman Efendi'ye, onun 1247'de ölümüyle de küçük oğlu es-Seyyid Ni'metullah Efendi'ye geçtiğini yazar. Babaarslan ve Özçakmak, Vâzıh'ın tarih manzumelerinden yalnız Ni'metullah ve Ahmed Tayyib adlı iki oğlunu tespit eder; Hüsameddin'in andığı büyük oğul Abdurrahman bu iki çalışmada geçmez.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni: s. 1974-1975; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 73a). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 262.

Çevrimiçi kaynaklar