Özgün Metin

Vezin: mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün / mefā‘īlün

Şikār-bāz ṭab‘-ı Vāżıḥ avladı murġ[ān]-ı tārīḫi
Hümā-āsā vezāret tünedi Maḥmūd Ṭayyāra (1215)

Günümüz Türkçesiyle

1. Vâzıh'ın avcı tabiatı tarih kuşlarını avladı: vezirlik, Hümâ kuşu gibi Mahmûd Tayyâr'ın üstüne kondu.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Hezec bahrinin "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmış tek beyitlik bir tebrik tarihidir. Babaarslan bunu "Mahmud Tayyar Paşa'nın vezaretine tarih (1215)" diye kaydeder; 1215 yılı miladi 1800-01'e karşılık gelir. Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. Birinci mısradaki "murġ[ān]" kelimesinin son hecesi vezin gereği neşirde köşeli ayraç içinde tamamlanmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit bir av ve kuş imgesi üzerine kurulur. Şairin tabiatı avcı bir doğandır ve tarih kuşlarını avlar, yani uygun tarih sözünü yakalar. İkinci mısrada vezirlik, devlet kuşu sayılan Hümâ'ya benzetilir. Hümâ'nın gölgesinin düştüğü ya da başına konduğu kişinin devlete ereceğine inanılırdı. Vezirliğin "Ṭayyār" adlı birine konması, adın "uçan" anlamıyla birlikte düşünüldüğünde beyitteki kuş imgesini tamamlar: "şikār-bāz (avcı kuş), murġ (kuş), hümā, tünemek, ṭayyār (uçan)" kelimeleri arasında açık bir tenasüp vardır. Adın anlamıyla yapılan bu oyun bizim tespitimizdir.

Tarihî Bağlam

Hüsameddin'e göre Tayyâr Mahmûd Paşa Trabzonludur ve Caniklizâde Battal Hüseyin Paşa'nın oğludur. Aynı yazara göre 1214 Muharreminde büyük hediyeler karşılığında Amasya muhassılı ve Canik mutasarrıfı oldu, aynı yılın Saferinde Amasya'ya büyük bir alayla geldi. Hüsameddin, onun gelişinin hemen ardından, Saferin yirminci günü, "gözdesi olan" Kara Müftüzâde Mustafa Vâzıh Efendi'nin Amasya müftüsü yapıldığını da yazar. Vâzıh'ın müftülüğü bu yıllarda Tayyâr Paşa'nın siyasetine bağlı olarak birkaç kez el değiştirmiştir; bu inişler çıkışlar şairin biyografisinde anlatılmıştır. Beyit, şairin bu güçlü hamisine bağlılığının açık bir belgesidir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar