Özgün Metin

Vezin: fā‘ilātün / fā‘ilātün / fā‘ilātün / fā‘ilün

Bende-i dīrīne zār menkūb idi maḥzūn idi
Çün şük(ü)r anları mesrūr itdi Allāhu’n-naṣīr
Bir mübeşşir geldi cevherler ṣaçup tārīḫ didi
Dīde rūşen müjdeler ‘Os̱mān Paşamız vezīr (1244)

Günümüz Türkçesiyle

1. Eski kulları inliyor, düşkün ve mahzun idi; şükür ki yardımcı olan Allah onları sevindirdi.

2. Bir müjdeci cevherler saçarak geldi ve tarihini söyledi: "Gözler aydın, müjdeler olsun: Osman Paşamız vezir (oldu)."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Remel bahrinin "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmış iki beyitlik bir tarihtir; kafiye "naṣīr" ve "vezīr" kelimeleri arasındadır. Babaarslan onu "Osman Paşa'nın vezaretine tarih (1244)" diye kaydeder; 1244 yılı miladi 1828-29'a karşılık gelir. Babaarslan, Topal ile Özçakmak'ın bu şiiri Hakkı Paşa'nın serbest bırakılmasına yazılmış sandıklarını, oysa şiirin Osman Paşa'nın vezirliğine ait olduğunu özellikle belirtir. Aynı yazar, yazmada bu şiirden önce üzeri karalanmış beş bentlik bir musammat bulunduğunu da not eder.

Tarih düşürmek, bir olayın yılını harflerin sayı değerleri toplamı (ebced hesabı) o yılı veren bir söz ya da mısrayla bildirmektir. İkinci mısraın bütünü hesaplandığında toplam 2100 gibi çok büyük bir sayı çıkar; demek ki tarih mısraın tamamı değil, bir parçasıdır. "‘Os̱mān Paşamız vezīr" sözü "عثمان پاشامز وزیر" diye yazıldığında "‘Os̱mān" 661, "Paşamız" 351, "vezīr" 223 eder ve toplam 1235'tir. "Paşamız" kelimesi "پاشامیز" diye yazılırsa toplam 1245'e çıkar. Denediğimiz imlalarla neşrin verdiği 1244'e tam ulaşılamadı. Hesap bizimdir; tarih doğrulanamamıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiir bir müjde sahnesi olarak kurulmuştur. İlk beyitte Osman Paşa'nın eski kullarının, yani ona bağlı olanların bir süre sıkıntı içinde oldukları, ardından Allah'ın yardımıyla sevindikleri anlatılır. İkinci beyitte bir müjdeci, düğünlerde ve sevinçli günlerde saçılan altınlar gibi "cevherler saçarak" gelir. "Dīde rūşen" (gözler aydın) Türkçede de yaşayan bir tebrik sözüdür. Dîvânçe'de hemen ardından gelen Hakkı Paşa tarihi de aynı kalıpla başlar ("menkūb idi maḥzūn idi"); iki şiirin birbirine bu kadar benzemesi, Topal ile Özçakmak'ın ikisini karıştırmasını da açıklar. Bu son yorum bizimdir.

Tarihî Bağlam

Babaarslan şiirdeki Osman Paşa'nın kim olduğunu belirtmez. "Paşamız" (bizim paşamız) sözü onun Amasya ile ya da şairin çevresiyle bağı olan biri olduğunu düşündürür. Hüsameddin, bu yıllarda Amasya'yı da yönetimi altında tutan Canikli Hazînedârzâde Osman Paşa'dan söz eder ve 1246 Muharreminde Amasya sancağı mütesellimini onun atadığını yazar. Beytin bu Osman Paşa'nın vezirliğe yükselmesine yazılmış olması mümkündür; ancak vezirlik tarihini kaynaklarda doğrulayamadık ve bu eşleştirme bizim tahminimizdir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1922-1984 (şiir metni ve karalanmış musammat notu: s. 1982; Mustafa Vâzıh, Dîvânçe, Ankara Üniversitesi Yazma Eserler Bölümü, Mustafa Con A 495/III, vr. 76a). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Giyasi Babaarslan, "Amasyalı Vâzıh ve Dîvânçesi", Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2021, s. 1924-1930 (hayatı ve Dîvânçe'nin tanıtımı; tarihler ve önceki çalışmalardaki hatalar: s. 1929-1930). https://dergipark.org.tr/tr/pub/akaded/article/993264
  • Fatma Özçakmak, "Mustafa Vâzıh Efendi ve Dîvânçe'si", Kesit Akademi Dergisi, 7(26), 2021, s. 255-278, s. 275.

Çevrimiçi kaynaklar