Özgün Metin

Başlık: TĀRĪḪ-İ ḲUṢŪR-I YEGEN-ZĀDE

Vezin: mefā‘ilün / fe‘ilātün / mefā‘ilün / fe‘ilün

Cenāb-ı Mīr Yegen-zāde Ḥācī İbrāhīm
Şehīr-i şehr-i Amasya mis̱(i)l-i şöhret-i māh
Sözüñ ṣaḥīḥi o ẕāt āb-rūy-ı beldemdir
Odur cemāl-i ahālī vü mefḫarü’l-eşbāh
Şeh(i)rde ced-be-ced-i ḫānedāndır bunlar
Cemī‘isi daḫi ṣāḥib-nüfūẕ [u] ṣāḥib-cāh
Ḥayātdakilere ṭūl-i ‘ömr vire Allāh
Memātdakilere de raḥmetiyle ṭābe s̱erāh
O mīr-i muḥterem eylerdi dā’imā fikret
‘Ulüvv-i ẕātına çespān ber-maḳām-ı penāh
Peder ḳonaġına ḳıldı żamīme-i ber-cā
İki büyūt-ı mu‘allā-yı bī-mis̱āl ü şebāh
O beyte dinse sezādır maḳām-ı İbrāhīm
Ṣafāsı ‘ömre bedel ṣuyı zemzemü’l-eşfāh
Ne beytler ki biri birisinden a‘lādır
Görüp bunı derecāt-ı cināna ol āgāh
Bu beyt ḳaṣr-ı ‘Adendir ki taḥteha’l-enhār
Bu nehr nehr-i lebendür ki fe’şrebū bi’l-fāh
Nedir bu vüs‘-i feżā fe’nẓurāh yā aḥbāb
Nedir bu āb u hevā felteḳūlü māşallāh
Semāda uçmaḳ u ṣuda yürümek isterseñ
Gelüp bu ḳaṣr-ı mu‘allāya it anı gāh gāh
Żarīr-i çarḫı işitmek murād iderseñ eger
Oṭur bu ḳaṣra dolāblardan eyle istiknāh
Dolāb-ı āb degil pīşgāh-ı ḳaṣrında
İder cemī‘-i zamān çarḫ ḫiẕmet-i dergāh
‘Ale’l-ḫuṣūṣ feverān eyleyen o fevvāre
Benān-ı eşhedü en lā-ilāhe illa’llāh
Bahār yaġmurı ẓann eyleme reşāşeleri
Bu göklere müteṣā‘id o yirde żay‘-ı siyāh
Ya s̱evb-i mā’ī geyüp dil-berān-ı raḳḳāṣān
Bu sāḥada ider anlar ruḳūṣ ‘alā ḳadem āh
Bu ḳaṣr ṣāḥibi olan o mīr-i muḥteremi
Maṣūn eyleye Mevlā bi-ḥürmeti levlāh
Ne işleri ṭutar olsa mu‘īn ola tevfīḳ
Ne yerlere gider olsa Ḫıż(ı)r ola hem-rāh
Du‘āsı birle bu Vāżıḥ didi buña tārīḫ
Buyur bu ḳaṣra ṣafā ḳıl ‘aleyke ‘avni’llāh (1245)

Günümüz Türkçesiyle

1. Hazret-i Mîr Yegenzâde Hacı İbrâhim, Amasya şehrinin ay gibi şöhretli, ünlü kişisidir.

2. Sözün doğrusu, o zat beldemin yüz akıdır; halkın güzelliği ve ileri gelenlerin övüncüdür.

3. Bunlar şehirde atadan dedeye gelen bir hanedandır; hepsi de nüfuz ve itibar sahibidir.

4. Allah yaşayanlara uzun ömür versin; ölenlerin de toprakları rahmetiyle güzel koksun.

5. O muhterem bey, yüce şanına uygun bir sığınak yeri yaptırmayı hep düşünürdü (beyit tam açık değildir).

6. Baba konağına, uygun bir yerde, eşi ve benzeri olmayan iki yüce ev ekledi.

7. O eve Makam-ı İbrâhim denilse yeridir; safası ömre bedeldir, suyu ağızlar için zemzemdir.

8. Ne evler ki biri öbüründen yücedir; bunu gören cennetin derecelerinden haberdar olur.

9. Bu ev, altından ırmaklar akan Adn cennetinin köşküdür; bu ırmak da süt ırmağıdır ki "ağızla için" denir.

10. Bu mekânın genişliği nedir, "bakın ona ey dostlar"; bu suyu ve havası nedir, "maşallah demelisiniz".

11. Gökte uçmak ve suda yürümek istersen, gelip bu yüce köşkte zaman zaman bunu yap.

12. Felek çarkının gıcırtısını duymak istersen, bu köşkte otur ve dolaplardan dinle.

13. Köşkün önündekiler su dolabı değildir; felek çarkı her zaman bu dergâhın hizmetini görür.

14. Hele o fışkıran fıskiye, "Eşhedü en lâ ilâhe illallah" diyen şahadet parmağı gibidir.

15. Serpintilerini bahar yağmuru sanma; (bunlar) bu göklere yükselen, o yerde kara bir ışık (?) gibidir (beyit tam açık değildir).

16. Ya da su renkli elbiseler giymiş dansçı güzeller, bu meydanda ayakları üzerinde dans ederler, ah.

17. Bu köşkün sahibi olan o muhterem beyi, Mevlâ "levlâk" hadisinin sahibi (Peygamber) hürmetine korusun.

18. Hangi işe girişse yardımcısı Allah'ın muvaffakiyeti olsun; nereye gitse Hızır yol arkadaşı olsun.

19. Duasıyla birlikte bu Vâzıh buna tarih söyledi: "Buyur, bu köşkte safa sür, Allah'ın yardımı üzerine olsun."

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Yazmadaki başlığı "Tārīḫ-i ḳuṣūr-ı Yegen-zāde"dir: Yegenzâde köşklerinin tarihi. Babaarslan bunu "Yegend-zâde Hacı İbrahim tarafından inşa ettirilen iki kasır için tarih (1245)" diye kaydeder; 1245 yılı miladi 1829-30'a karşılık gelir. On dokuz beyitlik bu manzume, Dîvânçe'nin en uzun tarih şiirlerinden biridir (en uzunu yirmi bir beyitlik Tarih 12'dir) ve müctess bahrinin "mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Beyitlerin ikinci mısraları "māh, eşbāh, cāh, s̱erāh, penāh..." gibi "-āh" sesiyle biten kelimelerle kafiyelenir; birinci mısralar serbesttir. Bu yapı kıt‘a nazım şekline uyar. Tarih son mısrayla verilir. Dokuzuncu ve onuncu beyitlerde neşirde italik dizilmiş Kur'an ve dua ibareleri ("taḥtehā'l-enhār", "fe'şrebū", "fe'nẓurāh", "felteḳūlü māşallāh") mısraların içine yerleştirilmiştir.

Anlam ve Söz Sanatları

Şiir üç bölümden oluşur. İlk dört beyit, köşkü yaptıran Hacı İbrâhim Bey'i ve ailesini över: ailesi şehirde atadan dedeye gelen nüfuzlu bir hanedandır. Beşinci ve altıncı beyitler yapının kendisini anlatır: bey, baba konağına iki yeni ev eklemiştir. Yedinci beyitten on altıncıya kadar bu evler cennete benzetilir. Yedinci beyitte ev, sahibinin adı İbrâhim olduğu için Kâbe'deki Makam-ı İbrâhim'e benzetilir; bu ad oyunu beytin asıl buluşudur. Dokuzuncu beyitte köşk, Kur'an'da "altından ırmaklar akan" diye anlatılan Adn cennetinin köşküne, önündeki ırmak da cennetteki süt ırmağına benzetilir. On birinci beyitten başlayarak köşkün suyla ilgisi öne çıkar: köşkte gökte uçar ve suda yürür gibi olunur, önündeki su dolaplarının gıcırtısı feleklerin dönüşünün sesine benzer, fıskiye şahadet parmağı gibi göğe yükselir, su sıçramaları su renkli elbiseler giymiş dansçılar gibi raks eder. Son üç beyit bey için yapılan dualardır.

Bazı beyitlerin (5 ve 15) anlamı tam açık değildir; aktarımda kelimelerin düz anlamına bağlı kalındı ve belirsiz yerler işaretlendi.

Tarihî Bağlam

Şiir, Amasya'nın ırmak kıyısındaki konak hayatına dair değerli bir tablo sunar. On ikinci ve on üçüncü beyitlerde anılan "dolāblar", ırmaktan su çeken su dolaplarıdır; köşk, önünde dolaplar dönen ve fıskiyesi olan, ırmağa bakan bir yapıdır. Şiirde köşkün şehrin hangi yakasında olduğu söylenmez. Yegenzâdeler, Amasya'nın köklü ayan ailelerindendir. Hüsameddin, ailenin XVII. yüzyıl ortasında yaşamış Yeğen Ali Bey'in soyundan geldiğini, vezirlerden Ömer Paşa ile ayandan İbrahim Âsım Bey'in ailenin en tanınmış kişileri olduğunu yazar. Şiirdeki "Mîr Yegenzâde Hacı İbrâhim" ile Hüsameddin'in andığı İbrahim Âsım Bey'in aynı kişi olup olmadığı belirlenemedi. Vâzıh'ın aynı aileden bir başka beyin su hayratına düşürdüğü tarih için Tarih 6'ya bakılabilir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar