"Höngül de höngül höngül höngül de": dizelerin ortasına giren bu terennüm sözün anlamını taşımaktan çok ezginin adımını atar ve heyetin plak listesi de türküyü bu sesle, "Höngül Höngül" adıyla kaydetmiştir. Mustafa Saçlı'nın okuduğu türkü, konservatuvarın Amasya'daki ilk çalışma günü olan 4 Temmuz 1943'te kayda alınmıştır. TRT repertuvarına 2867 numarayla giren notayı Azize Gürses yazmıştır; repertuvarda Amasya'ya kayıtlı eserler arasında onun imzasını taşıyan başka bir nota yoktur. Sözler üç dizeli iki kıta ile iki dizelik bir bağlantıdan oluşur ve bir pınar başında, testisini dolduran bir kızla ona laf yetiştiren bir delikanlının arasında geçer.

Künye

  • TRT repertuvar no: 2867, kırık havalar; konusu aşk, sevda
  • Yöre: Amasya
  • Kaynak kişi: Mustafa Saçlı (icra eden de kendisi)
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı
  • Derleme: 4 Temmuz 1943, Amasya (katalogda yer köşeli ayraçla, tahmini olarak verilir); listedeki adı "Höngül Höngül", plak 1105/B-3
  • Notaya alan: Azize Gürses
  • Makam: Karcığar dizisi; karar ve bitiş La
  • Usul: 9/8
  • Söz ve müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT repertuvar no 2867. TRT'nin eser bazında açık bir sayfası olmadığı için künye ve sözler Repertükül üzerinden verilmiştir.

Sözleri

Kız pınar başında testi de doldurur
Testinin kulpuna (höngül de höngül höngül höngül de) şahin kondurur
Kız senin yan bakışın insanı öldürür
Bağlantı:
Lengo lengo lengo (höngül de höngül höngül) dayanamıyom gayrı
Geceleri yalınız yatamıyorum gayrı
Kız pınarın başında harmanın mı var
Sırmanın telinden yorganın mı var
Beni öldürmeye fermanın mı var
(Bağlantı)

İlk kıtanın görüntüsü açıktır: kız pınar başında testisini doldurur, testinin kulpuna şahin kondurur; senin yan bakışın insanı öldürür, kız. Notada "şahin kondurmak" için bir açıklama yoktur. Kulbu kuş biçiminde işlenmiş bir testiyi anlatıyor olabileceği gibi, kızın testiyi tutuşundaki bir zarafete benzetme de olabilir; kaynaklar bu konuda sessizdir. Üç dize aynı kafiyeyle kurulur: doldurur, kondurur, öldürür.

İkinci kıta takılmaya döner ve üç soruyla ilerler: delikanlı, kızın pınar başında bir harmanı mı olduğunu, sırma telinden bir yorganı mı bulunduğunu, kendisini öldürmek için elinde bir ferman mı taşıdığını sorar. Sırma, altın ya da gümüş yaldızlı ince teldir; sırmalı yorgan, çeyizin en gösterişli parçalarından birini akla getirir. Bağlantı ise artık bir yakarıştır: dayanamıyorum artık, geceleri yalnız yatamıyorum artık. "Lengo" sözcüğünün anlamını ne nota ne öteki kaynaklar verir; "höngül" gibi o da büyük ihtimalle anlamından çok sesi için söylenen bir terennümdür. "Dayanamıyom" ve "yalınız" yöre ağzının izini taşır.

Hikâyesi

Pınar başındaki kızın ya da ona seslenen gencin kim olduğuna dair bir anlatı kayıtlı değildir. 1943 derlemesinin katalog bilgisi ad, ilk dize, yer ve tarihten ibarettir; türküyü konu alan sonraki çalışmalar da bir yakılış öyküsü aktarmaz. Sözlerdeki sahne, pınar başında su dolduran kızlara seslenen türkülerin bilinen sahnesidir ve bir olaya bağlanmadan da anlaşılabilir.

Müzikal Özellikleri

Terennüm notada dizeyi ortasından böler: ilk dizede "kulpuna" sözünden sonra yerleşir, söz yarıda kesilir ve dize iki parçaya ayrılarak 9/8'in uzun döngüsüne yayılır. Bağlantıda aynı terennüm "lengo lengo lengo" ünleminin ardından gelir. Dizi Karcığar, usul 9/8'liktir; karar sesi de bitiş sesi de La'dır ve ezgi, pesteki Sol ile bir oktav yukarıdaki La arasında dokuz sesi dolaşır. Nail Demircioğlu'nun yöre tablosu dizi ve usulde notadan ayrılmaz. Haluk Yücel de türküyü kırık havalara katıp usul tablosunda 9/8'liklerin yanına koyar.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Türküyü 1943'te plağa okuyan, kaynak kişi Mustafa Saçlı'dır; belgelenen icra budur. Saçlı o gün Amasya'da "Kuşköprünün ufacıktır taşları" diye başlayan bir türkü daha okumuştur; bu kayıt listede hemen ardından, aynı plak yüzünün son parçası olarak yer alır. Notanın internetteki kopyasına bir ses kaydı eklenmemiştir. Sözlerin dolaşımdaki bir başka metni türküyü "Kız Pınar Başında Testi De Doldurur" adıyla, terennümleri her dizede yineleyerek verir. Türküyü sonradan plağa ya da albüme okuyan bir sanatçı, incelenen yayınlarda görünmüyor. Amasya ezgilerinin bütününe bölümün genel yazısından bakılabilir.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar