Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Gel gönül gidelim dost illerine
Aşkınan gidende yol incinir mi
Sultanı bilirse kulun halini
Mushafın yazmaya el incinir mi
Mushafın Kübradır vucüd-ı insan
Allamet Esma’yı [b]uyurdu süphan
İlm-i müsemmayı zikreder lisan
Hal ile söyleyen dil incinir mi
Dilde ikrar gerek tekrar olmasın
Güllerimiz has bahçede solmasın
Kelp-i rakip andelibi görmesin
Bülbülün sesinden gül incinir mi
Güllük gülistanlık dostun cemali
Aslı pak olanlar bulur kemali
Su balığı sakın öldürmen anı
Balık oynayınca göl incinir mi
Kul Fakır’ım marifet burasında
Kulluk hatmolunda ba’yı isminde
Yüz on dört surede mevcut Yasinde
Hakikate eren hal incinir mi

Günümüz Türkçesiyle

1. Gel gönül, dostun illerine gidelim; aşkla gidilince yol incinir mi? Sultan kulunun hâlini bilirse, Mushaf'ı yazmaktan el incinir mi?

2. İnsan vücudu en büyük Mushaf'tır; Sübhan olan Allah, Âdem'e bütün adları öğrettiğini buyurdu. Dil, adı konulan şeylerin bilgisini anar; hâl ile söyleyen dil incinir mi?

3. Dilde ikrar gerek, verilen söz bozulup yeniden verilmesin; güllerimiz has bahçede solmasın. Rakip köpeği bülbülü görmesin; bülbülün sesinden gül incinir mi?

4. Dostun yüzü gül bahçesidir; aslı temiz olanlar olgunluğa erer. Sudaki balığı sakın öldürmeyin; balık oynayınca göl incinir mi?

5. Ben Kul Fakır'ım, marifet buradadır. İkinci dize iki türlü okunabilir: kulluk, besmelenin "bâ" harfinde ve isimde tamamlanır ya da hatmedilir. Bu sır yüz on dört surede, Yâsin'de vardır; hakikate eren hâl incinir mi?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Deyiş beş dörtlükten oluşan bir koşmadır ve on birli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Her dörtlüğün son dizesi "incinir mi" redifiyle biter; redifin önündeki "yol, el, dil, gül, göl, hal" kelimeleri kafiyeyi kurar. Bu kafiye kelimeleri tek heceli ve birbirine çok yakın seslidir, deyişin akılda kalmasında bunun payı büyüktür. Mahlas son dörtlükte geçer. Hece sayımı bizimdir. İkinci dörtlükte kaynakta bozuk olarak ".uyurdu" diye geçen kelime, anlama göre "[b]uyurdu" diye tamamlanmıştır; köşeli parantez içindeki harf bizim eklememizdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Deyişin bütün dörtlükleri aynı soruyla biter ve her biri cevabı "incinmez" olan bir benzetme kurar: aşkla gidilen yol, Mushaf yazan el, bülbülün sesini işiten gül, balığı oynayan göl. İsa Çolaker bu soruyu, Hakk'ı arayan âriflerin çektiği çileden incinmediğini, Hak yolundaki zorluğun mümin için doğal olduğunu anlatan bir söz olarak okur. Fatih Çelebi de "dost illeri" sözünü Tanrı'ya giden yol, "Güllük gülistanlık dostun cemali" dizesini de Tanrı'nın nurunun bir gül bahçesi gibi tasviri olarak yorumlar.

İkinci dörtlük deyişin düşünce bakımından en yoğun yeridir. "Mushaf-ı Kübrâ", yani en büyük Mushaf, Alevî-Bektaşî düşüncesinde insanın kendisidir: Kur'an'ın yazılı nüshası bir Mushaf ise insan Tanrı'nın kendi eliyle yazdığı asıl kitaptır. "Allemel esmâ" sözü Kur'an'ın Bakara suresinde Tanrı'nın Âdem'e bütün adları öğrettiğini bildiren ayete gönderme yapar. Böylece insanın dili, Tanrı'nın ona öğrettiği adların bilgisini anan bir dil olur. Son dörtlükteki "bâ", Kur'an'ın ilk harfi sayılan besmeledeki "b" harfidir; tasavvuf geleneğinde bütün Kur'an'ın Fatiha'da, Fatiha'nın besmelede, besmelenin de "bâ"nın noktasında toplandığı söylenir.

Üçüncü dörtlükte "dilde ikrar" ve "tekrar olmasın" sözleri, yola girerken verilen ikrarın bir kez verilip bozulmaması gerektiğini söyler. Rakibin köpeğe benzetilmesi ve bülbül ile gül, divan ve halk şiirinin ortak mazmunlarıdır.

Kaynakça

Kitaplar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar