Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Gönül arzuladı düştük yollara
Sürdüğümüz Balım Sultan yoludur
Düşürdün sultanım bizi dillere
Durduğumuz Ali Mansur darıdır
Darına dururuz cem-i alada
Göster didarını bize seyramda
Sultan Cemal derler aslı pek-zade
Cemalin görmek de gözün karıdır
Şükür kavuşturdu Pir Balım Sultan
Gezindi bendimi ol Şah-ı Merdan
Kusurum çok imiş, yakamda noksan
Sıtkınan sevenin sadık yaridir
Dertliyim derdime dermana geldim
Ali’m veliyullah fermana geldim
Cömertsin sultanım ihsana geldim
Güzel nutkun kalp evini arıtır
Kul fakır’ım serim kurban yoluna
Sultan olan bakar kulun halına
Lahmike cismike indi şanına
Ruh be ruhumuzu veren velidir

Günümüz Türkçesiyle

1. Gönül istedi, yollara düştük; sürdüğümüz yol Balım Sultan'ın yoludur. Sultanım, bizi dillere düşürdün; durduğumuz yer Ali'nin ve Mansur'un dârıdır.

2. Yüce cemde senin dârına dururuz; seyranda yüzünü bize göster. Ona Sultan Cemal derler, aslı temiz soyludur; cemalini görmek de gözün kazancıdır.

3. Şükür, Pir Balım Sultan bizi kavuşturdu. İkinci dize belirsizdir; Şah-ı Merdan'ın, yani Hz. Ali'nin varlığımı dolaştığı, gönlüme girdiği anlamında okunabilir. Kusurum çokmuş, yakamda eksik var; o, içtenlikle sevenin sadık dostudur.

4. Dertliyim, derdime derman aramaya geldim; Ali veliyullahtır diyerek buyruğuna geldim. Sultanım, cömertsin, lütfuna geldim; güzel sözün gönül evini arıtır.

5. Ben Kul Fakır'ım, başım yoluna kurban; sultan olan kulunun hâline bakar. "Etin etimdir, cismin cismimdir" sözü onun şanına inmiştir; ruhumuza ruh veren velidir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Deyiş beş dörtlükten oluşan bir koşmadır ve on birli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Kafiye düzeni koşmanın alışılmış düzeninden biraz ayrılır: ilk dörtlükte birinci ve üçüncü dizeler ("yollara, dillere"), ikinci ve dördüncü dizeler ("yoludur, darıdır") kafiyelenir; sonraki dörtlüklerde ilk üç dize kendi aralarında kafiyeli, son dizeler ise "-ıdır, -idir" sesleriyle birbirine bağlıdır. Mahlas son dörtlükte "Kul fakır'ım" diye geçer. Hece sayımı bizimdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Deyiş, Alevî-Bektaşî yolunun kurumlarını ve kutsal kişilerini art arda anar. Balım Sultan, Hacı Bektaş Velî dergâhında Bektaşî erkânını düzenleyen ikinci pir olarak bilinir; âşık sürdüğü yolu onun yolu diye tanıtır. "Dâr", cemde mürşidin önünde niyaz edilip hesap verilen yerdir; Alevî geleneğinde Hallâc-ı Mansûr'un darağacına çekilmesiyle de anılır. "Ali Mansur darı" sözü bu iki anlamı birleştirir: cemde dâra durmak, Hakk yolunda canını vermeye hazır olmaktır.

Son dörtlükteki "Lahmike cismike" sözü, Hz. Peygamber'in Ali için söylediği aktarılan "Etin etimdir, cismin cismimdir" sözünün halk ağzındaki kısaltılmış biçimidir. Bu söz Alevî-Bektaşî şiirinde Muhammed ile Ali'nin birliğini anlatmak için sık kullanılır. Dördüncü dörtlükteki "Ali'm veliyullah" sözü de Alevî ikrarının bilinen bir parçasıdır. Âşık bu kutsal adları anarken kendi kusurlarını da açıkça söyler: "Kusurum çok imiş, yakamda noksan."

Tarihî Bağlam

İkinci dörtlükte adı geçen "Sultan Cemal", büyük olasılıkla Hacı Bektaş Dergâhı çelebisi Cemalettin Çelebi'dir (1862-1921). Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki maddeye göre Kul Fakir, ustası Kul Hüseyin'den sonra Cemalettin Çelebi'ye bağlanmış, onun ölümünden sonra da oğlu Ali Haydar Efendi'yi pir bilmiştir. Deyişte geçen "seyran", "cem-i âlâ" ve "cemalin görmek" sözleri, âşığın Hacıbektaş'a yaptığı bir ziyaret sırasında çelebinin huzurunda söylenmiş bir deyiş olabileceğini düşündürür. Bu bir çıkarımdır; deyişin hangi ziyarette ve hangi yılda söylendiği bilinmiyor. Sultan Cemal'in Cemalettin Çelebi olduğu kabul edilirse deyiş 1921'den önce söylenmiş olmalıdır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar