Özgün Metin

Ölçü: 8'li hece ölçüsü

Dertli gönlümü deftere
Yazım neyleyim neyleyim
Ben söyledim yar tutmadı
Sözüm neyleyim neyleyim
O yar merhamet etmiyor
Sevdası serden gitmiyor
Kırık kollarım tutmuyor
Dizim neyleyim neyleyim
Kul Fakır’ım dost yoluna
Dost düşman çıktı seyrine
Mezarımı dost köyüne
Kazım neyleyim neyleyim

Günümüz Türkçesiyle

1. Dertli gönlümü deftere yazsam ne yapayım, ne yapayım. Ben söyledim, yar sözümü tutmadı; sözümü ne yapayım, ne yapayım.

2. O yar merhamet etmiyor, sevdası başımdan gitmiyor. Kırık kollarım tutmuyor; dizimi ne yapayım, ne yapayım.

3. Ben Kul Fakır'ım, dost yoluna düştüm. İkinci dize iki türlü okunabilir: dost da düşman da hâlimi seyre çıktı, ya da dost bildiğim düşman çıktı. Mezarımı dost köyüne kazsam ne yapayım, ne yapayım.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Deyiş üç dörtlükten oluşan kısa bir semai ya da koşmadır ve sekizli hece ölçüsüyle söylenmiştir. Her dörtlüğün son dizesi "neyleyim neyleyim" nakaratıyla biter; nakaratın önündeki "yazım, sözüm, dizim, kazım" kelimeleri kafiyeyi kurar. İlk dörtlükte ikinci ve dördüncü dizeler nakaratla bağlanır, sonraki dörtlüklerde ilk üç dize kendi aralarında kafiyelidir: "etmiyor, gitmiyor, tutmuyor", "yoluna, seyrine, köyüne". Hece sayımı bizimdir. Mahlas son dörtlükte geçer. Ne zaman söylendiği bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Deyiş, Kul Fakir'in şiirlerinin çoğundan farklı olarak açık bir tasavvufi terim kullanmaz ve bir sitem olarak kurulmuştur. Âşık gönlündeki derdi deftere yazmanın bir işe yaramayacağını, yara söylediği sözün tutulmadığını anlatır. "Neyleyim" nakaratı her dörtlükte bir şeyin boşa çıktığını söyler: söz, yazı, diz, sonunda mezar. Kırık kolların tutmaması ve dizlerin işe yaramaması, halk şiirinde çaresizliği bedenin elden ayaktan düşmesiyle anlatan bilinen bir söyleyiştir.

Fatih Çelebi son dörtlüğü Kul Fakir'in şiirinde "dost" kelimesinin arkadaş anlamında kullanıldığı bir örnek olarak okur. Ona göre "Dost düşman çıktı seyrine" dizesi, birlikte yürüdüğü ve dost bildiği insanların âşığa sırt çevirdiğini, onu yolda yalnız bıraktığını anlatır; "Mezarımı dost köyüne / Kazım neyleyim neyleyim" dizeleri de buna rağmen dostluktan vazgeçmediğini gösterir. Dize başka türlü de okunabilir: dost da düşman da âşığın hâlini seyre çıkmıştır. İki okuma da son dizedeki ölüm imgesine bağlanır. "Dost köyü" hem dostların yaşadığı yer, hem tasavvuf dilinde sevgilinin, yani Hakk'ın diyarıdır; deyiş bu iki anlam arasında bilerek bırakılmış gibidir.

Kaynakça

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar