Özgün Metin

Ölçü: 11'li hece ölçüsü

Mürşit isen müşkülümü haleyle
Neden hâsıl oldu güruhu naci
Gel şimdi gamda koma beni böyle
Evvel tatlı neydi sonrası acı
Hak verir kısmetim benim gıdamı
Kesmezdim dilimden bari hüdamı
Yoğurmazdan evvel Cibril Ademi
Hem Adem yok iken kim idi hacı
Arif arif ile gönül katmadan
Hak Teâlâ bu dünyayı yapmadan
Selman dahi ol Kırklar’a yetmeden
Ya kim idi Kırklar’daki duacı
İnsan fehmeyleyip kendin bilmeden
Havva Ana da hamile olmadan
Tövbe edip kalp evini silmeden
Kimdi ki göklerde dar eden bacı
Ezelden beri sırrullah sır idi
Müminlerin kalbi dolu nur idi
Ne körüğü ne çekici var idi
Neden hâsıl oldu Ali kılıcı
Özün tasdik edip tevekküle gel
Yüzü yirmi dört bin nebiden evvel
Sen seni de sanma divane deli
Kim giydi başına o nurdan tacı
Kul Hüseyn’im eydir evveli yandım
Hakk’a ikrar verip kandım inandım
Kul Himmet’im kendin arif mi sandın
De bana nerdedir dünyanın ucu

Günümüz Türkçesiyle

1. Mürşitsen müşkülümü çöz: kurtuluşa eren topluluk neden meydana geldi. Gel şimdi beni gamda böyle bırakma; önce tatlı, sonra acı olan neydi.

2. Kısmetimi, gıdamı Hak verir; dilimden Hüda'yı hiç kesmezdim. Cebrail Âdem'i yoğurmadan önce, daha Âdem yokken hacı kimdi.

3. Arif arifle gönül katmadan, Hak Teâlâ bu dünyayı yapmadan, Selman bile Kırklar'a yetişmeden önce, Kırklar'daki duacı kimdi.

4. İnsan anlayıp kendini bilmeden, Havva Ana daha gebe kalmadan, tövbe edip kalp evini silmeden, göklerde dar eden bacı kimdi.

5. Allah'ın sırrı ezelden beri sırdı; müminlerin kalbi nurla doluydu. Ne körüğü ne çekici vardı; Ali'nin kılıcı neden meydana geldi.

6. Özünü onaylayıp tevekküle gel; yüz yirmi dört bin peygamberden önce, sen kendini divane, deli sanma, o nurdan tacı başına kim giydi.

7. Ben Kul Hüseyin derim ki önce yandım; Hakk'a ikrar verip kandım, inandım. Kul Himmet'im, kendini arif mi sandın; söyle bana, dünyanın ucu nerededir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Son dörtlükte Kul Himmet'e seslenilir, mahlas da aynı dörtlükte "Kul Hüseyn'im" diye geçer. Uyak "-cı, -ci" sesine dayanır: ikinci ve dördüncü dizeler "naci, acı, hacı, duacı, bacı, kılıcı, tacı, ucu" sözleriyle biter. Birinci ve üçüncü dizelerin uyakları şunlardır: "haleyle, böyle", "gıdamı, hüdamı, Ademi", "katmadan, yapmadan, yetmeden", "bilmeden, olmadan, silmeden", "sır idi, nur idi, var idi", "gel, evvel, deli", "yandım, inandım, sandın". Yedi dörtlük on birli hece ölçüsündedir; Işık metni nefes olarak sınıflar. Aktaranlar üç kişidir, aralarında Erdoğan Koç ile Halil Sezgin de vardır. Makale, "yüzü yirmi" sözünün yöre söyleyişinde "yüz yirmi" karşılığı uzatılarak söylendiğini belirtir.

Anlam ve Söz Sanatları

Işık'a göre bu deyiş, Kul Hüseyin'in Kul Himmet'e soru sorması olarak bilinir; cevabı ise bu kategoride ayrıca yer alan "Anda hasıl oldu güruhu naci" deyişidir. Sorular Alevî inancının yaratılış ve sır anlatılarına yönelir: Âdem yaratılmadan önce hacı kimdi, Selman Kırklar'a yetişmeden önce Kırklar'daki duacı kimdi, Havva gebe kalmadan göklerde dar eden bacı kimdi, ne körük ne çekiç varken Ali'nin kılıcı nasıl oldu, yüz yirmi dört bin peygamberden önce nurdan tacı kim giydi. Cevap deyişi bu soruları ruhlar, Ali, Fatma Ana ve Hz. Muhammed üzerinden cevaplar.

Işık, deyişin aidiyeti konusunda iki ihtimal tartışır. Birincisine göre deyiş, Kul Hüseyin tarafından Kul Himmet'e nazire olarak yazılmıştır ve Kul Hüseyin bu yolla Kul Himmet'in bir deyişindeki bilgi yanlışlarını düzeltmiştir. İkincisine göre deyiş aslında Kul Himmet'e aittir ve sözlü gelenekte Kul Hüseyin'e mal edilerek değiştirilmiştir; Işık bu ikinci ihtimali zayıf bulur. Kul Himmet XVI. yüzyılda, Kul Hüseyin XIX. yüzyılda yaşadığından iki şairin yüz yüze bir söyleşisi mümkün değildir; deyiş, eski bir şaire yeni bir sesle cevap veren nazire geleneğinin bir örneği olarak okunmalıdır.

Kaynakça

  • Caner Işık, "Gaziler Ovacığı'ndan Bir Eren; Kul Hüseyin'in Hayatı ve Deyişleri", Alevilik Araştırmaları Dergisi, sayı 6, 2013, s. 67-124 (deyiş no. 53, s. 106; dipnotlar 115-117; Kul Himmet ilişkisi için s. 70-71). https://isamveri.org/pdfdrg/D04118/2013_6/2013_6_ISIKC.pdf

Çevrimiçi kaynaklar